Wie Jos B. zal ondervragen en hoe, is cruciaal

Verhoor De 55-jarige Limburger is vanuit Spanje naar Nederland overgebracht. Hij heeft een paar moeilijke vragen te beantwoorden.

Politiechef Ingrid Schafer Poels geeft op politiebureau Maastricht een toelichting aan de pers over de aanhouding van Jos B. Foto Rob Engelaar/ANP

Wie zit er tegenover Jos B. als hij na zijn aankomst in Nederland voor het eerst wordt verhoord over de verdwijning en dood van Nicky Verstappen? Is het een mannelijke of een vrouwelijke rechercheur? Of een duo? Spreekt die rechercheur het dialect van de verdachte – Jos B. is geboren in Oost-Groningen en woonde in het Limburgse Simpelveld ten tijde van de verdwijning – of juist niet? En is het handig als de verhoorder houdt van kamperen en vissen, net als Jos B.?

Het lijkt futiel, maar het zijn details waarover sinds de arrestatie van Jos B. minutieus wordt nagedacht. De ondervraging van de 55-jarige Limburger is van cruciaal belang om te achterhalen wat er precies is gebeurd met Nicky Verstappen. Hoe is de 11-jarige jongen in augustus 1998 om het leven gekomen?

Lees ook wat de feiten en onduidelijkheden zijn in de zaak: Een verdachte, maar wat is het verhaal?

Welke rol Jos B. heeft gespeeld, is vooralsnog onduidelijk. Hij heeft een paar moeilijke vragen te beantwoorden. Wat deed hij twintig jaar geleden op de plaats delict nadat het lichaam van Nicky was gevonden. Hoe is de aanwezigheid van het DNA op het lichaam van Nicky te verklaren? Tegelijkertijd is de medewerking van de verdachte nodig om vast te kunnen stellen wat zijn rol is geweest. Daarom is dat verhoor zo belangrijk.

De setting, de timing en verhoorders zijn allemaal keuzes bij het opstellen van een verhoorplan, vertelt oud-rechercheur en verhoorspecialist Gerard Overmars. Hij benadrukt dat hij geen details kent van de zaak-Verstappen en ook niet betrokken is. „Zo’n plan bevat alle bewijsmiddelen, net als alle witte vlekken. In dit plan worden alle mogelijke scenario’s opgenomen. Het is werk van een team waarbij een rechtspsycholoog een belangrijke rol speelt.”

Daarbij draait het volgens Overmars om de beantwoording van de „zeven gouden W’s”: wat is er gebeurd (1), wie waren betrokken (2), waar (3) en wanneer (4) is het misdrijf gepleegd, waarmee (5) en op welke wijze (6) is dat gebeurd en waarom (7)? Hoe meer details bekend zijn, hoe makkelijker het voor een rechtbank is om vast te stellen wat er is gebeurd en of een verdachte schuldig is.

Good cop, bad cop

Overmars moet lachen om het beeld van twee rechercheurs uit een Amerikaanse politieserie van wie de een koffie en sigaretten uitdeelt en de ander met de hand op tafel slaat en zegt hij antwoorden wil omdat zijn geduld op is. „Dat beeld van de good cop en de bad cop is achterhaald”, aldus Overmars. „Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het onder druk zetten van een verdachte tijdens een verhoor geen succes oplevert. Wat wel werkt? Contact maken en serieus belangstelling tonen voor zijn persoon en ervaringen.” Overmars noemt dat investigative interviewing: onderzoekend interviewen. „Een gesprek waarbij de verhoorder contact maakt en niet oordeelt levert meer op.”

Zelf merkte Overmars dat toen collegarechercheurs de veelbesproken drugshandelaar en autocoureur Charles Z. verhoorden. „Zij wisten het nodige van auto’s en toen de verdachte dat merkte, ontstond er een klik. Het wordt dan makkelijker om antwoorden te krijgen op moeilijke vragen. En daar gaat het uiteindelijk om. De beoordeling is aan anderen.”

De kennis over de effectiviteit van verhoormethoden komt met name uit Engeland, waar in de jaren zeventig werd besloten om verhoren op te nemen na een aantal valse bekentenissen van IRA-verdachten in terrorismeonderzoeken. Na het bestuderen van die opnames concludeerden wetenschappers dat druk en dwang weinig resultaat hebben. Inmiddels wordt ook in Nederland gebruik gemaakt van die inzichten, vertelt Overmars, die zich heeft gespecialiseerd in verhoortechnieken en trainingen geeft.

Lees ook over het politieonderzoek in deze zaak: Jos B. kreeg al eens proeftijd na ontucht

Advocaat bij verhoor

Een grote verandering in Nederland is de aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor van een verdachte – wat sinds begin 2017 verplicht is. Naast de verhoorder is de advocaat ook heel belangrijk, aldus Overmars. „Een advocaat kan in een zaak als deze de verdachte goed informeren over de aard van de beschuldiging en het beschikbare bewijsmateriaal. Op basis daarvan kan voor een bepaalde strategie worden besloten.” Dat is volgens Overmars zeker niet nadelig. „In Engeland kiest men er soms voor om voorafgaand aan een verhoor het dossier door te nemen met een advocaat. Die strategie kan voorkomen dat een verdachte blijft zwijgen totdat hij het hele dossier krijgt.”

Uiteindelijk is het verhoor van de verdachte in een zaak als die van Nicky Verstappen volgens Overmars extra belangrijk omdat er vrijwel zeker geen getuigen zijn. „Contact maken en echte belangstelling tonen is in deze zaak effectiever dan een confrontatie en een oordeel van de verhoorder. Alleen de verdachte kan vertellen wat er precies is gebeurd. Dat maakt de keuze voor de rechercheur en juiste verhoorstrategie zo belangrijk.”

Dit artikel is geactualiseerd.

    • Jan Meeus