Verdreven Chagossians willen terug naar hun eiland

Archipel Indische Oceaan

Tijdens de Koude Oorlog droegen de Britten de eilandjes over aan de VS, die er een basis bouwden. De bewoners moesten weg.

Een archieffoto van Diego Garcia. De Amerikanen hebben een grote basis op het eiland. Foto Reuters

De rechters van het Internationaal Gerechtshof buigen zich deze week over de Chagos-eilanden, een archipel in het midden van de Indische Oceaan die in de jaren 70 ontvolkt werd om ruimte te maken voor een Amerikaanse militaire basis.

Voor de Britse regering is het een ongemakkelijke zaak. In diverse Europese landen is veel aandacht voor misstanden tijdens hun koloniaal verleden, maar Londen blijkt nog vast te houden aan dat verleden. Mauritius, de voormalige Britse kolonie waartoe de Chagos-eilanden tot 1965 hoorde, wil dat het hoogste VN-hof afrekent „met het laatste overblijfsel van het Britse kolonialisme”.

Ze staan er buiten de hekken van het Vredespaleis wat verloren bij, een handjevol oorspronkelijke bewoners van de Chagos-eilanden. De beveiligers laten hen niet toe bij de hoorzittingen. Isabelle Charlot haalt woedend spandoeken uit haar tas. ‘Inwoners van Chagos zouden hun eigen lot moeten bepalen, niet politici’, staat op haar handgeschreven bord.

Demonstranten protesteren voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag op 3 september 2018, waar rechters zich deze week buigen over de Chagos-eilanden, een archipel in het midden van de Indische Oceaan die in de jaren 70 ontvolkt werd om ruimte te maken voor een Amerikaanse militaire basis. Foto Mike Corder/AP

Binnen zetten delegaties van Mauritius en het VK voor het hof hun visie uiteen op de dekolonisatie van Mauritius in de jaren 60. Eeuwenlang leidden de Chagossians een bijna vergeten bestaan in het midden van de Indische Oceaan, bestuurd vanaf Mauritius. Maar in de Koude Oorlog werden de eilanden strategisch interessant. De VS wilden er een militaire basis vestigen vanwaar vliegtuigen Afghanistan en Iran konden bereiken – zonder bijtanken.

De eilanden waren bewoond, maar de Britten hadden de VS beloofd de archipel ‘leeg op te leveren’. Eerst werd Chagos een zelfstandige kolonie, afgescheiden van Mauritius. Vervolgens voerden de Britten een uitputtingsslag met de circa tweeduizend inwoners.

In een emotionele videoboodschap legde getuige Marie Liseby Elysé aan de rechters uit hoe dat ging. Eerst kwamen er steeds minder bevoorradingsschepen, daarna mochten mensen die naar Mauritius gingen voor familie- of ziekenhuisbezoek niet meer terug. Uiteindelijk verscheen er op een dag eind jaren 70 een schip: iedereen moest weg, en ze moesten op een paar kleren na alles achterlaten. De laatste Chagossians werden aan wal gezet op Mauritius of Seychellen. Verder moesten ze het zelf maar zien te rooien.

Mauritius wil dat het hoogste VN-hof afrekent „met het laatste overblijfsel van het Britse kolonialisme”.

4.000 eilanders en nakomelingen

In 2016 besloot Londen definitief dat de eilanders en hun nakomelingen, bij elkaar zo’n 4.000 mensen, niet terug mochten naar hun geboortegrond. Daarop verlengde het VK de lease van het grootste eiland Diego Garcia aan Washington tot 2036. De hoogst geheime basis, waar zelden een burger wordt toegelaten, is belangrijk voor de internationale strijd tegen terrorisme en piraterij, aldus de Britse regering.

De oorspronkelijke bewoners en hun nakomelingen hebben zaken aangespannen bij Britse en Europese rechtbanken, maar vingen bot. Na jaren van voortslepende geschillen zag Mauritius in 2017 zijn kans schoon om de zaak via een omweg voor het hoogste VN-hof te brengen. Op initiatief van Mauritius vraagt de Algemene Vergadering van de VN het hof om advies over de koloniale herindeling waardoor Chagos werd losgekoppeld.

Het hof kan zijn besluiten niet afdwingen, maar een uitspraak heeft wel een zwaar moreel gewicht. „Eindelijk wordt het hof ingezet om de blauwdruk van kolonialisme aan te kaarten,” zegt internationaal rechtsdeskundige Geoff Gordon van het Haagse T.M.C Asser Instituut. Als het hof erkent dat Mauritius zeggenschap heeft over Chagos, kan dat gevolgen hebben in juridische conflicten over bijvoorbeeld landroof in Afrika. Volgens critici geven arbitrageovereenkomsten rijke investeerders uit het Westen te veel macht over het regeringsbeleid van ex-koloniën.

Lees ook: 'Verdrevenen niet terug naar Diego Garcia'

Londen vraagt het hof juist geen uitspraak te doen; het zou een bilaterale aangelegenheid zijn die politiek moet worden opgelost. Mauritius wil dat de rechters de afscheiding van de eilanden als onrechtmatig bestempelen. Een advies van het hof wordt over een paar maanden verwacht.

„Ik wil maar een ding; terug naar mijn eiland,” zegt de 65-jarige Marie Lucette Martin voor het Vredespaleis. Sinds haar gedwongen vertrek als tiener is ze één keer terug geweest voor een kort, strak geregisseerd bezoek. „Toen ik terug was, kon ik alleen maar huilen. Ik vroeg ‘Mijn Heer waarom heeft u ons hier vandaan verbannen?’,” vertelt ze geëmotioneerd. Ze wil graag haar kinderen haar eiland laten zien. „Het is hun erfgoed.”

    • Stephanie van den Berg