Poortwachter ING hield zijn ogen gesloten

Schuldwitwassen ING schoot ernstig tekort in het onderzoeken van verdachte klanten en geldstromen. Die fouten kosten de bank nu een recordboete.

Illustratie Rhonald Blommenstijn

Bliksemschichten boven Tasjkent. Een hiphop-beat zet in. En dan begint Googoosha te zingen.

You look fine, but what’s going on in your mind?

You look fine, but what do you hide in your soul?

Op het moment dat Googoosha eind 2012 in gouden avondjurk en wapperende blonde haren de videoclip How Dare opneemt, is ze met afstand de rijkste vrouw van Oezbekistan. En dat is niet dankzij haar stem.

Jarenlang stromen de corruptiedollars naar de presidentsdochter die in het dagelijks leven Gulnara Karimova heet. Karimova – tevens modeontwerper, Harvard-alumnus en kortstondig ambassadeur in Spanje – bewaakt namelijk de toegang tot de Oezbeekse telecommarkt. Buitenlandse mobiele operators zoals het Nederlandse Vimpelcom, het Zweedse Telia en het Russische MTS betalen haar gretig smeergeld.

En alle drie maken voor hun smeergeldconstructies gebruik van rekeningen van ING Bank.

Om een 4G-frequentie te krijgen, boekt Vimpelcom bijvoorbeeld op 21 september 2011 precies 20 miljoen dollar over naar de vennootschap Takilant in Gibraltar. De transactie loopt via de Amsterdamse ING-rekening van Vimpelcom-dochterbedrijf Watertrail (gevestigd op de Maagdeneilanden). Op 19 oktober, twee dagen nadat Vimpelcom de Oezbeekse 4G-licentie daadwerkelijk ontvangt, maakt het nóg eens 10 miljoen dollar over via dezelfde route.

Bij ING Nederland gaat geen enkele alarmbel rinkelen. En dat terwijl met enig onderzoek – waar banken wettelijk toe verplicht zijn – openbare rapporten naar boven waren gekomen waardoor de dubieuze achtergrond van Takilant duidelijk was.

Ongestoorde criminelen

Maar ING was niet zo van het onderzoeken van verdachte klanten en geldstromen, blijkt uit de dinsdagochtend bekendgemaakte recordschikking die ’s lands grootste bank met het Openbaar Ministerie (OM) heeft gesloten om strafvervolging af te kopen. De 775 miljoen euro die ING betaalt, is met afstand de hoogste boete die het OM in Nederland ooit heeft opgelegd, meer dan het dubbele van de 357 miljoen euro die Vimpelcom in 2016 overmaakte aan de Nederlandse staat.

Van 2010 tot en met 2016 is ING „ernstig tekortgeschoten”, leert het feitenrelaas van het OM dinsdag. „Klanten die criminele activiteiten ontplooiden hebben jarenlang nagenoeg ongestoord van bankrekeningen bij ING Nederland gebruik kunnen maken.”

ING heeft „structureel de wet overtreden en zich schuldig gemaakt aan een groot aantal strafbare feiten”. ING nam klanten aan zonder ze goed te onderzoeken, hield hun transacties onvoldoende in de gaten, greep niet goed in als wél een alarmbel klonk en nam veel te laat afscheid van foute klanten. Daarmee overtrad ING „structureel” de Wwft (Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme). Omdat de bank niet deed wat van een financiële instelling verwacht mag worden om witwassen te voorkomen, verwijt justitie ING ook ‘schuldwitwassen’.

De kwestie is anders dan de Libor-fraude waarvoor Rabobank in 2013 voor 70 miljoen euro met het OM schikte (in combinatie met buitenlandse boetes was Rabo 774 miljoen euro kwijt). Bij Rabobank ging het om een kleine groep handelaren die de rentetarieven manipuleerden, de fouten bij ING zijn „de organisatie als geheel” toe te rekenen. Het OM benadrukt de rol van ING als ‘poortwachter’ in de maatschappij. Als de bank signalen over witwassen en andere criminele activiteiten niet meldt, kan justitie ook niet ingrijpen.

In de fout met Cuba

Op zichzelf staand klinken deze fouten al opmerkelijk, in perspectief des te meer. ING liep namelijk niet zo lang geleden vanwege vergelijkbare zaken tegen de lamp en beloofde toen – net als nu – beterschap.

In 2012 trof ING een megaschikking van 619 miljoen dollar (destijds 490 miljoen euro) met de Amerikaanse autoriteiten om strafvervolging af te kopen. Van 2001 tot 2007 schond ING bewust Amerikaanse handelssancties door ter waarde van zo’n 2 miljard dollar zaken te doen met bedrijven uit Cuba en Iran. „Ernstig en onacceptabel” noemde toenmalig ING-topman Jan Hommen de overtredingen destijds.

Met medeweten van hooggeplaatste ING’ers werden dollartravellercheques van een stempel van ING Frankrijk voorzien om te verhullen dat ze op Cuba waren omgewisseld, en kregen girale overboekingen valse coderingen zodat niet opviel dat ze voor Cubaanse klanten waren.

Onder codenaam Ermine (hermelijn) begon ING vervolgens een omvangrijk verbeterprogramma waarbij de compliance en organisatiestructuur van de bank op de schop werden gegooid. Een chief risk officer werd in het bestuur benoemd: Koos Timmermans, de huidige financiële topman.

Nadrukkelijk meldde ING in 2012 dat de organisatie echt veranderd was. Topman Hommen sprak van „een heel ander ING”. In hetzelfde persbericht zei ING „volledig toegewijd” te zijn „aan het uitvoeren van haar activiteiten volgens de hoogste normen van integriteit, waaronder strikte naleving van alle van toepassing zijnde wetten, regelgeving en normen”.

49 witwasalerts

De dinsdag geopenbaarde feiten geven die woorden een ander gewicht. Want op het moment dat Hommen spreekt van een heel ander ING, is de bank een belangrijke schakel in verschillende witwas- en corruptiezaken. De Vimpelcom-miljoenen die in 2012 naar Googoosha stromen, zijn maar één voorbeeld van wat er misgaat bij de bank, zo ontdekt justitie nadat ze in 2016 onder de codenaam Houston een strafonderzoek naar ING begint op verdenking van niet melden van ongebruikelijke transacties en faciliteren van internationale corruptie en witwassen.

Justitie zocht de rol van ING bij vier zaken tot op de bodem uit. Het hadden er ook twintig kunnen zijn

Om ‘breed falend beleid’ bij de bank aan te tonen, kiest justitie ervoor de rol van ING bij Vimpelcom en nog drie zaken tot op de bodem uit te zoeken. Het hadden er ook tien of twintig kunnen zijn, zo veel ‘foute’ signalen over ING bereiken justitie.

Alleen Vimpelcom wordt met naam genoemd in het feitenrelaas. Duidelijk is dat het daarnaast ook gaat om de rol van ING bij een witwasoperatie op Curaçao waar zeker 150 miljoen euro mee gemoeid was. Het bedrijf CPG Worldwide aldaar verkocht op papier damesondergoed aan Venezolanen – die van de staat een prepaid creditcard voor aankopen kregen. In werkelijkheid werd niets verkocht, maar kregen de Venezolanen na het ‘afrekenen’ dollars terug en roomde CPG een commissie af. Huisbank ING had lange tijd niet door dat ze werd gebruikt voor een omvangrijke witwasoperatie of wilde het niet zien. Liefst 49 witwasalerts werden door ING „vrijwel zonder nader onderzoek” afgedaan als „niet verdacht”, zo leert het feitenrelaas van het OM.

Een andere zaak betreft een eenmansbedrijf in bouwmaterialen, waarbij volgens justitie sprake was van ‘ondergronds bankieren’ en witwassen voor derden. Het bedrijfje was in werkelijkheid een geldwisselkantoor in Suriname en kon – zonder dat het vragen opriep – aan zijn bankrekening bij ING Nederland 15 mobiele pinapparaten koppelen en daar transacties van ruim 9 miljoen euro mee uitvoeren. Om hun geld wit te wassen, betaalden klanten via zo’n pinterminal in Suriname voor een aankoop, maar zij kregen in werkelijkheid een bedrag aan contant geld uitbetaald.

Ten slotte onderzocht justitie ook nog een zaak van een groenten- en fruitimporteur uit Zuid-Amerika, althans op papier. Er werd voor tonnen aan contant geld op de rekening gestort, inclusief briefjes van 500 euro, maar het transactiemonitoringssysteem van ING leverde lang „niet één witwassignaal op”.

Beterschap

De rode draad? De interne organisatie van ING is niet op orde. Computersystemen werken niet of onvoldoende, op verdachte signalen wordt slecht gereageerd en niemand voelt zich verantwoordelijk. Dat ligt ook aan de personele bezetting, de controlerende compliance-afdeling heeft te weinig personeel. Onderdeel van de 775 miljoen euro boete is daarom dat justitie 100 miljoen euro ontneemt: het bedrag dat ING ten onrechte heeft bespaard op personeel dat zorg had moeten dragen voor de naleving van het compliance-beleid.

ING trok dinsdag het boetekleed aan in een persbericht en in een telefonische toelichting van topman Ralph Hamers. De bank heeft „oprecht spijt” van de „serieuze tekortkomingen”. „Klanten hebben hun bankrekening jarenlang kunnen gebruiken voor witwassen.”

Eind vorig jaar werd al bekend dat ING niet langer trustkantoren (lees: brievenbusbedrijven) als klant aanneemt. En ING meldt nu verschillende maatregelen te nemen om de organisatie op orde te krijgen. Zo zijn verbeterprogramma’s ingevoerd, onder meer om de interne „cultuur en bewustwording” te versterken zodat „de wet in letter en geest” wordt nageleefd.

ING zegt ook „maatregelen” te hebben genomen tegen (oud-)werknemers op hogere posities die verantwoordelijk waren voor de anti-witwasprocedures. Anders dan Rabobank-topman Piet Moerland bij de Libor-fraude treedt nu niemand uit het bestuur af.

De schikking van 775 miljoen euro is ruim de helft van de winst over het afgelopen kwartaal en neemt naar verwachting een hap van ongeveer een achtste uit de jaarwinst – ING lag op koers om de 5 miljard winst van vorig jaar licht te overtreffen.

Opvallend genoeg leken aandeelhouders niet erg onder de indruk van de fouten en recordboete. De koers van het aandeel ING daalde bij opening van de Amsterdamse beurs dinsdagochtend met ruim 1 procent. Het verlies liep in de loop van de ochtend op.

Groter dan de financiële impact lijkt dan de reputatieschade. Na de grote maatschappelijke rel over de salarisverhoging voor topman Hamers van dit voorjaar krijgt het imago van ING opnieuw een flinke knauw. De ING-top lijkt wel lessen te hebben geleerd van Hamers’ salarisechec. |De bestuurders beloofden dinsdagochtend meteen af te zien van een bonus over 2018.

De afgelopen jaren heeft ING zich het imago van een hip techbedrijf aangemeten. De ene keer heeft topman Hamers het over zijn bank als ‘de Uber van het bankwezen’, de andere keer over de ‘WeChat van banken’. Op de eigen website meldt ING trots dat het bedrijf werkt „net als Spotify, Netflix en Google”. Dat imago valt niet te rijmen met de dinsdag door het OM gepresenteerde feiten.

Neem het ontwerp van het monitoringssysteem van ING: dat kan geen resultaten bewaren. Om verdachte zaken te onderzoeken, moeten steeds opnieuw „honderden miljoenen historische transacties over de betreffende periode” ingeladen worden. Het OM constateert dat de computersystemen van ING, bedoeld om witwassen te voorkomen, ook dan „volstrekt ontoereikend” functioneerden.

Zo’n technologisch wonder is ING dus niet.

    • Hanneke Chin-A-Fo
    • Camil Driessen