De Haringvlietdam zet je niet zomaar op een kier

Sluizen Binnenkort worden de deuren in de Haringvlietdam op een kier gezet. Goed voor de natuur. En ingrijpend voor de directe omgeving. Zout water kun je niet zomaar het land in laten stromen.

De natuur krijgt meer ruimte in het Haringvliet. Er is onder meer een eiland voor vogels aangelegd. Foto David van Dam

Het lijkt zo eenvoudig. Doe wat Europese landen al vijftien jaar vragen en zet de sluizen van de Haringvlietdam op een kier. Zodat trekvissen heen en weer kunnen zwemmen tussen oceaan en rivieren, tot diep in Duitsland, om er te paaien. Goed voor de natuur. Waarom hebben al die kabinetten zo gedraald? Waarom moest het achttien jaar duren voordat, vermoedelijk over twee maanden, de spuisluizen dan eindelijk gedeeltelijk worden geopend?

Het antwoord ligt op straat. Preciezer gezegd: op de eilanden Goeree-Overflakkee en Voorne-Putten.

„Als je alle maatregelen zou willen zien die we hebben moeten nemen om de effecten van het openzetten van de sluizen te compenseren, dan ben je twee dagen bezig”, zegt Philip Wolfert, projectleider bij waterschap Hollandse Delta.

Er zijn pompstations gebouwd, nieuwe inlaatpunten voor landbouw en drinkwater, en er zijn sloten en kanalen aangelegd waarlangs het water naar de gebruikers wordt gebracht. Er zijn huizen gesloopt, er is grond aangekocht. De maatregelen hebben zo’n 75 miljoen euro gekost. 52 miljoen is betaald door waterschap Hollandse Delta, ruim 17 miljoen door drinkwaterbedrijf Evides en 5 miljoen door het Rijk.

Oorzaak van alle bedrijvigheid: zout. Binnenkort, als de droogte voorbij is en de verzilting door gebrek aan neerslag is teruggedrongen, wordt een deel van de zeventien sluisopeningen regelmatig op een kier gezet. Vanaf dat moment kunnen trekvissen naar binnen en naar buiten, maar rukt ook het zout op in het Haringvliet.

Er is een grens vastgesteld tot waar het zoute water mag reiken; de lijn tussen Middelharnis en het Spui op Voorne. „Die grens bewaken we”, zegt projectleider Pieter Beeldman van Rijkswaterstaat. Hij staat op de dijk van het Haringvliet op Goeree-Overflakkee en wijst naar de overkant, naar Voorne-Putten, waar het Spui ligt. „Het Spui mag niet zout worden, want dan hebben we een groot probleem met het water voor sloten en agrariërs in ons gebied, het water voor de industrie in de Rotterdamse haven en het Westland.”

De zomer heeft laten zien hoe bedreigend dat is. „De droogte toont hoe belangrijk het is deze maatregelen te nemen.”

Lees ook: De grootste droogtepuzzel is de dreigende verzilting

Groot wantrouwen

De weerstand tegen het zogeheten kierbesluit was de afgelopen tien jaar enorm, zeggen betrokkenen. „Het wantrouwen was aanvankelijk heel groot”, vertelt Pieter Beeldman van Rijkswaterstaat. Er zijn heel wat inspraakavonden en spreekuren voor nodig geweest om de lokale bevolking uit te leggen dat de landelijke politiek nu eenmaal een besluit heeft genomen, en dat de negatieve gevolgen voor de regio worden gecompenseerd. ‘Eerst het zoet, dan het zout’, was de slogan waarmee waterschap, waterbedrijf en Rijkswaterstaat de bewoners tegemoet zijn getreden.

We rijden langs een nieuw inlaatpunt van het waterschap, even buiten Middelharnis op Goeree-Overflakkee, waar pompen het water uit het zoet blijvende gedeelte van het Haringvliet in een gloednieuw zoetwaterkanaal laten stromen. Veertien kilometer lang is het kanaal. Het passeert een havenkanaal bij Middelharnis onderlangs, via een liftkoker, en klieft weilanden die zijn aangekocht.

„Het was heel spannend”, vertelt Philip Wolfert van het waterschap. „We wilden het kanaal tussen boerderijen, huizen en gasleidingen laten slingeren, maar later besloten we rechtuit te gaan. Daarvoor moesten we dan wel gebouwen en grond aankopen.”

De waterschapper staat ten westen van Middelharnis, naast het kanaal en een huis dat honderd meter van de oorspronkelijke locatie nieuw is gebouwd. „We hebben op deze locatie twaalf kavelvoorstellen besproken, tot we er uiteindelijk samen zijn uitgekomen.”

De grond en de woningen werden minnelijk verworven, oftewel zonder dwang. Onteigening was niet nodig. „Dat is wel een prestatie.”

Ook drinkwaterbedrijf Evides heeft een nieuw inlaatpunt laten bouwen, ten oosten van Middelharnis. Het ligt een meter of vijftig van de oever in het Haringvliet. Het water wordt over de dijk geheveld en verdwijnt in de kelders van een nieuw pompstation. Daar wordt het water gecontroleerd op onder meer zoutgehalte, en jagen pompen het water door een nieuw aangelegde leiding naar het westen van Goeree-Overflakkee. Het oude inlaatpunt bij Stellendam is gesloopt.

Nederland Middelharnis 30082018 - De sluisdeuren van Haringvliet worden op een kier gezet. Dit om de natuur meer ruimte te geven. Er wordt ook een eiland aangelegd voor vogels. Kanaal voor het brakke water.
Foto: David van Dam
Nederland Middelharnis 30082018 - De sluisdeuren van Haringvliet worden op een kier gezet. Dit om de natuur meer ruimte te geven. Er wordt ook een eiland aangelegd voor vogels.
Foto: David van Dam
Nederland Middelharnis 30082018 - De sluisdeuren van Haringvliet worden op een kier gezet. Dit om de natuur meer ruimte te geven. Er wordt ook een eiland aangelegd voor vogels.
Foto: David van Dam

Historisch moment

Intussen vieren natuurbeschermers een bescheiden feestje. Jarenlang hebben ze moeten wachten op de politiek, boswachters hebben naar eigen zeggen huilend aangehoord dat het kierbesluit weer eens was uitgesteld.

Beleidsadviseur Bas Roels van het Wereld Natuur Fonds spreekt van een historisch moment: „De afsluiting van het Haringvliet vijftig jaar geleden was een ecologische ramp. Dit kierbesluit is een eerste stap op de weg terug naar een echt estuarium [riviermonding met zoet rivier- en zout zeewater, red.].”

De ecoloog zit in een rubberboot op het Haringvliet, op weg naar een eilandje dat natuurorganisaties samen laten aanleggen met geld van onder meer de Nationale Postcode Loterij en regionale overheden. Voor 27 miljoen euro is een groot aantal natuurprojecten uitgevoerd; aanleg van het eilandje, maar ook onder meer nieuwe natuur op Goeree-Overflakkee, fiets- en wandelpaden, uitkijktorens, een waterbus en een vogelobservatorium.

Roels: „Het kierbesluit was voor ons aanleiding alles uit de kast te trekken voor natuur en voor mensen die daarvan willen genieten. We willen het maximale effect bereiken.”

Het ronde eilandje, zes hectare groot en gelegen voor de ingang van het Spui, moet vogels als stern, plevier, kluut en lepelaar een „natuurlijke habitat” verschaffen. Boswachter Ted Sluijter van Natuurmonumenten: „Dit eiland betekent risicospreiding. Veel vogels broeden op een zandplaat die onder water loopt en waar de nesten wegspoelen. Hier kunnen ze dan opnieuw gaan broeden.”

De vogels kunnen hopelijk profiteren van een rijker Haringvliet, dat niet al is leeggevist. „Het ideaal is dat het hier zo visrijk wordt, dat je een zeearend een zalm uit het water ziet trekken.” De boswachter kent de sceptici die beweren dat natuurclubs veel geld spenderen aan „een zeldzaam beestje”. Sluijter: „Dat is niet zo. We doen het juist voor de massa, voor het herstel van hele natuurlijke systemen.”

Nederland Middelharnis 30082018 - De sluisdeuren van Haringvliet worden op een kier gezet. Dit om de natuur meer ruimte te geven. Er wordt ook een eiland aangelegd voor vogels.
Foto: David van Dam
Nederland Middelharnis 30082018 - De sluisdeuren van Haringvliet worden op een kier gezet. Dit om de natuur meer ruimte te geven. Er wordt ook een eiland aangelegd voor vogels.
Foto: David van Dam

Bulldozers en vrachtwagens rijden af en aan met zand dat vanuit het Spui per schip is aangevoerd. Er komt ook een aanlegsteiger. Half oktober is het af. „Met dit eiland willen we de overheid verleiden nog veel meer te doen dan het op een kier zetten van de sluizen”, zegt Roels. De hele Haringvlietdam openzetten? „Waarom niet?”, zegt Roels. Het wil er bij hem niet in dat dreigende verzilting zulke drastische ingrepen onmogelijk maakt. Ook tegen stormvloeden is Nederland voldoende beschermd. Hij wil niet gezegd hebben dat compenserende maatregelen als nieuwe inlaatpunten weggegooid geld zijn. Maar: „Je kan het veel grootser aanpakken dan steeds opnieuw kleine stapjes zetten. Je kunt de inlaatpunten veel oostelijker aanleggen en zorgen dat bepaalde wateren ongevoelig zijn voor verzilting.”

Met een robuuste, natuurlijke aanpak hoef je ook geen ingewikkelde maatregelen te nemen als in een droge zomer verzilting toeslaat. „Dat gaat hand in hand met grootschalige natuurontwikkeling.”

En als die prachtige plannen onbetaalbaar zijn? Roels: „Laat het een paar honderd miljoen kosten. Is dat veel geld, afgezet tegen de voordelen, en tegen wat we in Nederland per jaar verdienen?”

    • Arjen Schreuder