Open access wordt verplicht in 2020

Wetenschapsbeleid Elf Europese wetenschapsfinanciers en de EU willen niet meer betalen als onderzoek achter een betaalmuur zit.

UB delft

Wetenschapsfinanciers uit elf Europese landen, waaronder Nederland, stellen het vanaf 2020 verplicht dat door hen betaald onderzoek gepubliceerd wordt in gratis toegankelijke open access tijdschriften. Ze hebben hun initiatief dinsdag aangekondigd.

Naast NWO in Nederland (met een jaarbudget van circa 1 miljard euro) doen wetenschapsfinanciers uit Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Noorwegen, Oostenrijk, Zwitserland, Luxemburg, Polen, Slovenië en Italië mee.

Het initiatief past in het grotere plan om wetenschap opener te maken. Met onderzoeksresultaten die voor iedereen, ook voor burgers, te lezen en te delen zijn. Met data die zorgvuldig worden opgeslagen, en hergebruikt kunnen worden. Met gelijke kansen, en beloning, voor mannen en vrouwen. Allemaal met de bedoeling om de wetenschap, en de uitwisseling van kennis, te versnellen. Op een hoger, macro-economisch niveau wordt deze kenniscirculatie als een van de belangrijkste peilers gezien om de EU concurrerend te houden.

Het initiatief gaat vooralsnog alleen gelden voor wetenschappelijke artikelen. Monografieën en boeken moeten op den duur ook open acces worden, maar daar is meer tijd voor nodig.

Auteursrecht

Een belangrijk onderdeel van het initiatief is dat onderzoekers het auteursrecht houden over hun artikelen. Nu gaat dat vaak over naar de uitgever.

Open access publiceren is al jaren in opkomst. Hierbij betaalt een onderzoeker aan een tijdschrift een zogeheten article processing charge (apc) voor het verwerken en publiceren van een artikel. Op het moment van publiceren is het dan voor iedereen gratis te lezen. Maar veel van de grotere wetenschappelijke uitgevers houden vast aan het traditionele model van abonnementsgelden. Met name voor de toptijdschriften waarin onderzoekers zo graag willen publiceren. Het is cruciaal voor hun carrière – de afgelopen decennia zijn ze steeds meer beoordeeld op hun publicaties. Maar in de ogen van onderzoekers en universiteiten vragen uitgevers belachelijk hoge abonnementskosten. Het is een van de redenen om dat systeem te willen doorbreken. Daarnaast vinden overheden, en ook de Europese Commissie, dat publiek betaald onderzoek gratis en publiek toegankelijk moet zijn. „Uitgevers hebben veel te lang hun gang kunnen gaan”, zegt Robert-Jan Smits, speciaal EU-gezant voor open access en mede-bedenker van het nu afgekondigde initiatief. „Ik begrijp hen wel. Zolang ze de koe kunnen melken, zullen ze dat doen.” Smits zegt dat het verplicht open access publiceren vanaf 2020 ook gaat gelden voor onderzoek dat met Europees geld is gefinancierd. Het budget daarvan voor de volgende periode (2021-2027) bedraagt 100 miljard euro. Smits hoopt dat wetenschapsfinanciers uit andere landen, overheden en goede doelen-fondsen zich aansluiten bij het initiatief. De Nederlandse overheid had eerder al aangekondigd dat het publiek gefinancierd onderzoek (in totaal ruim 5 miljard euro, inclusief het NWO-geld) vanaf 2020 open access moet worden gepubliceerd.

De wetenschapsfinanciers gaan ook een plafond stellen aan de apc die uitgevers mogen vragen. Het precieze bedrag moet nog vastgesteld worden. Nu loopt dat uiteen van zo’n 350 tot bijna 6.000 euro. Het duurst zijn de toptijdschriften. Ook hebben uitgevers sommige van hun abonnementstijdschriften veranderd in een hybride tijdschrift. Het vraagt nog steeds abonnementsgeld, maar geeft ook de mogelijkheid om er tegen betaling van een apc open access in te publiceren – het tijdschrift krijgt zo én abonnementsgeld én apc-inkomsten.

In de nieuwe opzet mogen onderzoekers nog tot eind 2021 publiceren in zulke hybride tijdschriften.

Beoordelingen

NWO heeft ook aangekondigd de beoordeling van onderzoekers aan te passen. De inhoud van het onderzoek wordt leidend, niet de lengte van iemands publicatielijst, of de tijdschriften waarin is gepubliceerd. De precieze opzet van de nieuwe beoordeling wordt later dit jaar bekend. Binnenkort zal NWO de zogeheten San Francisco-verklaring (2012) ondertekenen. Het is een lijst met aanbevelingen om resultaten van onderzoek langs een andere lat te leggen dan die van de journal impact factor. Dat is een maat voor het aanzien van een tijdschrift, maar het zegt slechts beperkt iets over de kwaliteit van individuele artikelen. Smits noemt het hoog tijd om de beoordeling van onderzoekers te veranderen. „Er moet nu echt eens een keer een eind komen aan de obsessie met die journal impact factor.”

    • Marcel aan de Brugh