Recensie

Toegewijd aan het gedrukte woord

Expositie Uitgever Johan Polak hield van mooie boeken. Het Stadsarchief wijdt een tentoonstelling aan de ‘biblioseksueel’.

Driemaal Johan Polak, zoals getoond op de expositie over hem. Links: omringd door reclamemaker en dichter Martin Veltman, mede-uitgever Rob van Gennep en redacteur Maarten Janssen. Ze verscheuren het laatste nummer van Cartons voor Letterkunde, 1962. Boven: Polak verricht de aftrap van een voetbalwedstrijd met personeel van de Athenaeum Boekhandel, 1975. Rechts: op een schilderij van Sylvia Willink. Foto’s Stadsarchief Amsterdam

Een erudiete miljonair die bevriend was met provo’s. Een gesoigneerde heer met stropdas en wandelstok die ervoor zorgde dat het Amsterdamse Spui het bloeiende intellectuele en literaire hart van Nederland werd. Zonder uitgever, classicus, boekhandelaar en vooral boekenliefhebber Johan Polak (1928-1992) had het Spui er vast heel anders uitgezien. De Schatkamer van het Stadsarchief Amsterdam wijdt een expositie aan deze buitengewone inwoner, onder de beladen titel De paradijsvloek van Johan Polak.

Tot in de jaren zestig was het Spui een verwaarloosd stukje Amsterdam. Na plaatsing van het Lieverdje in 1960 veranderde het plein in het magisch centrum van de wereld en hield Robert Jasper Grootveld, voorloper van provo, er zijn happenings. Met de komst van Athenaeum Boekhandel in 1966 kreeg het Spui de allure die het nog steeds heeft.

Journalisten, schrijvers en lezers wisten van begin af aan de weg naar Athenaeum te vinden. Het pand werd ingericht door architecten Wiek Röling en Patrice Girod die van de winkel een „eindeloze promenade maakten”, aldus Girod. Eerder, in 1962, richtte Polak met zakenpartner Rob van Gennep uitgeverij Polak & Van Gennep op, uitgegroeid tot het toonaangevende uitgevershuis Athenaeum-Polak & Van Gennep.

Op de stemmig ingerichte tentoonstelling is de sfeer terug te vinden van de bohemienachtige ‘biblioseksueel’, zoals Polak zichzelf eens noemde met kenmerkende zelfspot. In vitrines liggen kostbare eerste drukken, brieven, schoolrapporten en foto’s. Tegen de wanden prijken uitvergrote illustraties van Athenaeum-boeken en op een salontafel, waaromheen drie fauteuils staan, zijn exemplaren voorhanden van boeken van Flaubert en Yourcenar. Bezoekers mogen die gerust ter hand nemen.

De foto’s tonen Polak als trotse eigenaar van de winkel die vooraanstaande schrijvers ontvangt. Hij noemde zichzelf „lelijk als een paard” en deelde zijn homoseksualiteit met gevoelsgenoot Gerard Reve, van wie hij op obsessieve wijze handschriften en bibliofiele edities verzamelde. Aangrijpend is de namenlijst van Joodse mensen die in de Tweede Wereldoorlog in Westerbork wachtten op deportatie; achter de naam van Johan en die van zijn moeder staat „Entlassen”. Als door een wonder zijn ze gered. Polak achtte het zijn plicht om na de oorlog met het geërfde familiekapitaal iets terug te doen voor de samenleving, en dat werd een uitgeverij met volmaakt verzorgde boeken van dichters en schrijvers als J.C. Bloem, J.H. Leopold, Italo Svevo, Gerard Reve, P.C. Boutens, Plinius en Ida Gerhardt.

De boekhandel en het belendende Nieuwscentrum zijn Polaks geesteskinderen, een geschenk aan iedereen die geeft om het gedrukte woord. De documentaire De tuin en de wildernis (2016) van Hans Hylkema die in het Stadsarchief draait, biedt een prachtig beeld van Polaks boekenliefde en hoe hij die uitdraagt. De Athenaeum Boekhandel gaat telkens met zijn tijd mee, tot aan het huidige debat in dependance Spui 25. In de jaren zestig en zeventig leek de zaak vooral een actiecentrum en verkocht men er titels als het subversieve The Anarchist Cookbook uit 1971, waarin werd uitgelegd hoe je bommen maakt.

In de documentaire komen betrokkenen aan het woord die tot op de dag van vandaag handelen in de geest van Johan Polak, onder wie Guus Schut, Anton de Goede, Jan Meng, Herm Pol en Maarten Asscher. De signeersessies met schrijvers uit binnen- en buitenland waren legendarisch. „Het zinderde”, aldus Schut, „als bijvoorbeeld Jan Wolkers of Donna Tart de winkel bezocht. Over het Spui slingerde zich een enorme rij belangstellenden.” En het begon allemaal met een man die slechts één passie had: mooie, belangwekkende boeken.

De paradijsvloek van Johan Polak. In: Stadsarchief Amsterdam. T/m 7/10. Inl: amsterdam.nl/stadsarchief
    • Kester Freriks