Zin en onzin van de koelingsadviezen in Nationaal Hitteplan

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen. Deze week: koelt je huis echt af als een fles vol ijs voor de ventilator zet?

Foto NRC

En wèg is de zomer. Maar wat een zomer was het! De jongens van Weeronline en Weerplaza kwamen handen te kort om de records bij te houden. Nooit eerder was het zó warm op 27 juli. Nooit eerder viel er in Ulft zó weinig regen.

En dan te bedenken dat er nog drie van zulke zomers komen. Wetenschappers hebben dat vastgesteld. Het zit hem in de straalstroom, het ijs op de noordpool dat er niet meer is en nog het een en ander. Het plastic op zee zal de zaak ook geen goed doen.

We doen er verstandig aan ons de koelingsadviezen van het Rijksinstituut en andere instanties goed in te prenten. Bejaarden bij dreigende hitte tussen de synthetische lakens weghalen en op tijd in de schaduw zetten. Vooral niet laten pootjebaden. Veel te drinken geven, maar geen alcohol. Hete thee is beter, van hete thee krijg je het warm, wie het warm heeft gaat zweten, wie zweet koelt af, en wie afkoelt krijgt het koud. Het is eigenlijk heel simpel.

Verwarrend was hooguit het advies om de bejaarden elke inspanning te verbieden, maar het seksen toe te staan. Seksen is altijd goed, zei de doorgewinterde seksuologe G. Liekens. Als het maar niet tussen synthetische lakens gebeurt.

Een aantal koelingsadviezen lag op het terrein van het AW-lab. Zo is burgers aangeraden om zoveel mogelijk elektrische en elektronische apparatuur uit te schakelen als het warm werd want stroomverbruik staat gelijk aan warmteproductie. Een lamp of apparaatje dat 25 watt verbruikt produceert per uur 90 kilojoule aan warmte. (Want een watt staat gelijk aan een joule per seconde.) Daar is een beker melk mee aan de kook te brengen, dus het lijkt een nuttig advies. Maar bedenk dat de zon die door de ramen naar binnen schijnt honderden watts uit een vierkante meter vloeroppervlak kan vrijmaken. Wie de zon buiten houdt schiet beter op.

Of het advies om vochtige lappen voor de ramen te hangen, waar nu.nl al op 19 april mee kwam (het werd toen 27 graden) of dat advies te maken heeft met het onderscheppen van zonnestralen is niet duidelijk. Waarschijnlijk niet, wat er stond achter: ‘..of hang je vochtige was binnen uit’. Wáár die was hangt maakt kennelijk niet uit. De gedachte zal zijn dat het verdampen van water uit vochtige was zoveel warmte aan die was onttrekt dat die er van afkoelt. Waarna ook de kamer afkoelt.

Vergeet het. Een handdoek van 65 bij 120 cm die in droge toestand 430 gram woog, woog vochtig (maar niet langer druppelend) 1250 gram. Tien uur later was dat 1020 gram, een waterverlies van 23 gram per uur. Verdamping van 23 gram water kost 52 kilojoule. Deel het door 3600 seconden: de handdoek had een negatief vermogen van 15 watt – verspreid over 1,6 m2. Er was bijgevolg geen enkel temperatuureffect te vinden, niet onder de handdoek en niet erboven.

Dan heb je oneindig veel meer aan een ventilator. ’t Is waar, die is zelf met zijn motor ook weer een warmtebron, maar het vermogen van een bureauventilator is zelden meer dan 35 watt. Dat valt te overzien. Een ventilator koelt langs twee wegen: hij blaast de schil warme lucht weg die elk mens met zich meedraagt èn hij bevordert de verdamping van zweet en verder vocht. De eerste route valt nagenoeg weg als de luchttemperatuur boven de 32 graden komt, maar des te belangrijker wordt dan die tweede route.

De zon die naar binnen schijnt, kan honderden watts uit een vierkante meter vloeroppervlak vrijmaken.

Maar nu. In een bekende kwaliteitskrant is ons afgelopen zomer aangeraden ook eens een fles bevroren water bij de ventilator te zetten. Bedoeld werd: vóór de ventilator, zodat de weggeworpen lucht langs de koude fles stroomt voor hij de consument bereikt. Veel Nederlanders blijken het advies te hebben opgevolgd, waarbij ze er pas later achter kwamen dat zich veel condens op de fles afzet.

Heeft het zin? De foto hier geeft een indruk van de proef op de som. De wat groot uitgevallen Blokker-ventilator (42 W) stond in het echt, op 32 cm afstand, net wat beter op de fles gericht. 22 cm achter de fles hing de thermistor van een elektronische thermometer. De kamertemperatuur lag tussen de 24 en 26 graad Celsius. De ventilator draaide in zijn laagste stand, anders had hij de boekenkast leeggeblazen.

Was er een effect? Ja, achter de fles was de lucht gemiddeld 0,2 graad kouder dan aan de ventilatorkant. Dat heet: meetbaar, maar niet merkbaar. Na twee uur was alle ijs gesmolten, een uurtje later stond de fles op kamertemperatuur. Toch bleek hij de lucht toen nog steeds 0,1 graad te koelen.

Een tijdje is dit aan compressie en expansie van lucht toegeschreven maar er is een simpeler verklaring. De lucht in een huiskamer is meestal niet homogeen van temperatuur. Onderin is het koeler dan bovenin. Zo’n fles voor de ventilator heeft invloed op de aanvoer van de lucht.

Met wat tabellengegevens valt te berekenen dat de fles, gaande van min 10 naar plus 25 graden, in drie uur 688 kilojoule aan warmte opneemt. Alsof hij een negatief vermogen van 64 watt had. Al die tijd staat er de 42 watt van de ventilatormotor tegenover. En ook bij de vorming van condens komt warmte vrij. Zo begrijpen we waarom de kamer geen centje afkoelde van het bevroren water.

    • Karel Knip