In heel Latijns-Amerika groeit de roep om een uitweg uit de vastgelopen ‘War on Drugs’. Het kleine Uruguay zette een eerste stap door in 2013 marihuana te legaliseren.

Foto Federico Anfitti/EPA

Nu legale wiet, straks legale coke?

De ‘War on Drugs’ is vastgelopen en ontwricht Latijns-Amerika. In de regio groeit de roep om oplossingen, zoals legalisatie van drugs. Er wordt al een begin gemaakt met wiet. Volgt daarna cocaïne?

‘Mama, zagen ze dan niet dat ik een schooluniform droeg?”, vroeg de 14-jarige Braziliaanse scholier Marcos Silva met zijn laatste krachten, voordat hij in het ziekenhuis stierf aan zijn verwondingen. Marcos werd op weg naar school geraakt door rondvliegende kogels in een van 700 sloppenwijken in Rio de Janeiro waar zwaar gewapende drugsgangs elkaar én de politie bevechten. Jaarlijks sterven gemiddeld zo’n 60.000 Brazilianen door geweld, meestal drugs-gerelateerd. Er vallen hier meer doden dan in de oorlog in Syrië of Irak. De slachtoffers zijn vaak kinderen en jongvolwassenen onder de 25 jaar.

De situatie in Brazilië is exemplarisch voor heel Latijns-Amerika waar het aantal moorden in 2017 een record van 144.000 bereikte, 400 per dag. „Hoeveel kinderen zullen er nog gedood worden, puur alleen voor drugs?”, vroeg de moeder van Marcos Silva wanhopig op de begrafenis van haar zoon.

Moeder van de 14-jarige Marcos Silva (midden op de foto) op de begrafenis van haar zoon.

Foto Antonio Lacerda/EPA

Alleen maar doden opgeleverd

„Stop met het criminaliseren van drugsgebruik en handel en legaliseer alle drugs! De strijd tegen drugs is mislukt en het heeft Latijns-Amerika alleen maar ellende en massa’s doden opgeleverd.” Met deze boodschap probeert de Global Commission on Drugspolicy (GCPD), een denktank van prominenten, intellectuelen en een aantal Latijns-Amerikaanse oud-presidenten, al sinds 2011 wereldwijde aandacht te vragen voor het geweld en de ontwrichting van het continent als gevolg van de strijd tegen drugs. Zo pleiten onder meer de oud-presidenten Fernando Henrique Cardoso (Brazilië), César Gaviria (Colombia) en Ernesto Zedillo (Mexico) voor een zoektocht naar nieuwe oplossingen voor de drugsproblematiek. Want, betogen ze, de ‘War on Drugs’ sinds de jaren 70 en 80 aangevuurd door Washington, is mislukt. 

De oud-leiders hadden er tijdens hun regeerperiode intensief mee te maken. Fernando Henrique Cardoso (87) was president in Brazilië in de jaren 90 en streed tegen de omvangrijke marihuana-handel. Ernesto Zedillo (66) ging tijdens zijn regeerperiode het gevecht aan met de Mexicaanse kartels en César Gaviria (71) bevocht in Colombia de legendarische drugsbaron Pablo Escobar die nog probeerde een aanslag op zijn leven te plegen door een vliegtuig op te blazen waarvan hij dacht dat Gaviria er in zat. Het lukte Gaviria uiteindelijk Escobar in 1993 ten val te brengen.

Eenmaal oud-president kunnen de oud-leiders vrijer spreken. „Miljarden dollars zijn er geïnvesteerd, honderdduizenden doden zijn er gevallen. Gevangenissen zitten bomvol en toch floreren de gewapende kartels nog steeds en vallen arme, jongeren uit de sloppenwijken in hun handen of worden onschuldige mensen geraakt door verdwaalde kogels. Laten we zoeken naar nieuwe oplossingen en praten over legalisering van drugs en het decriminaliseren van drugsgebruik”, schrijven de oud-leiders.

Zoeken naar een oplossing

De roep om legalisatie van drugs wordt internationaal dus sterker en krijgt steeds meer draagvlak. Hoe zou zo’n oplossingsmodel eruit kunnen zien en wat zijn initiatieven op dat gebied?

Wereldwijd is er de afgelopen decennia al op verschillende manieren geëxperimenteerd met het legaliseren van drugs en het decriminaliseren van drugsgebruik. Was Nederland vroeger een pionier met zijn gedoogbeleid en coffeeshops, intussen hebben circa 25 landen in verschillende gradaties hun drugsbeleid versoepeld.

Hiervan kent Portugal sinds 2001 het meest progressieve beleid. Drugsgebruik wordt niet meer gecriminaliseerd maar benaderd als een volksgezondheidsprobleem. Bezit van bepaalde hoeveelheden soft- en harddrugs voor persoonlijk gebruik is gedecriminaliseerd. Het effect van het Portugese beleid heeft de afgelopen 17 jaar vruchten afgeworpen. Het aantal drugsgerelateerde criminelen in Portugese gevangenissen is gedaald van 44 procent in 2001 naar 19 procent in 2015. Voor 2001 had Portugal het hoogste aantal drugsgerelateerde hiv-doden – dat aantal is met 90 procent afgenomen. Van alle Europese landen gebruiken in Portugal jongeren het minste softdrugs.

Lees ook deze reportage over het Portugese beleid

Legalisatie?

Cocaïne legaliseren of bezit van gebruikershoeveelheden decriminaliseren lijkt in veel andere delen van de wereld nog ver weg. In Latijns-Amerika staat in de meeste landen op bezit van een klein beetje wiet al een forse gevangenisstraf. Maar er is de laatste jaren een verschuiving gaande. In steeds meer landen speelt de discussie over het legaliseren van wiet, bijvoorbeeld voor medicinaal gebruik of recreatief gebruik. Hier en daar is wetgeving al aangepast. Voorstanders van legalisatie hopen dat die positieve voorbeelden op den duur de deur openen voor een minder repressieve omgang met, bijvoorbeeld, cocaïne.

Die hoopt wordt gevoed doordat de VS – die hun ‘achtertuin’ van oudsher een streng drugsbeleid opdringen – zelf snel soepeler worden. Een groeiend aantal Amerikaanse staten legaliseerde cannabis voor medicinaal of zelfs recreatief gebruik. In de staat Colorado leidde dit in het eerste jaar van de legalisatie al tot een drugsgeweldsdaling van 2,5 procent. In Canada staat deze maand ook een gedeeltelijke legalisatie op stapel.

NRC Studio

Gidsland Uruguay

Uruguay is het eerste land ter wereld waar marihuana helemaal is gelegaliseerd. „Als er dan toch een land is dat als eerste moet beginnen met het legaliseren, laten wij dat dan maar zijn – we zijn een klein land”, zei de toenmalige president José Mujica toen hij in 2013 de wet tekende voor het legaliseren van marihuana. Mujica – die ook wel de ‘armste president ter wereld’ heette, omdat hij 90 procent van zijn salaris afstond aan projecten voor armen – verdedigde legalisatie als de keuze voor een kleiner kwaad. De schade van het geweld door drugsbendes is vele malen groter dan het gevaar van blowen voor de volksgezondheid, stelde hij.

In verschillende fases is de wet intussen geïmplementeerd. De productie, distributie en verkoop van marihuana in Uruguay (3,4 miljoen inwoners) is legaal. De overheid ziet via het Instituut voor Regulering en Controle op Cannabis (IRCCA) toe op de uitvoering. „Vorig jaar is echt alles van start gegaan”, vertelt IRCCA-directeur Martín Rodríguez over de eerste ervaringen. „De wet is nog jong en we zijn voorzichtig met conclusies trekken, maar we zagen in het eerste half jaar al een afname 20 procent van de drugsgerelateerde criminaliteit en bijvoorbeeld veel meer veiligheid voor de kopers.”

144.000

moorden werden er in 2017 gepleegd in Latijns-Amerika, veelal is dit geweld drugs-gerelateerd. De slachtoffers zijn vaak kinderen en jongvolwassenen onder de 25 jaar.

Doordat marihuana in Uruguay uit de criminaliteit is gehaald, hoeven gebruikers niet meer naar de zogeheten bocas de venta, legt hij uit. Dit zijn plekken in gevaarlijke achterbuurten waar drugs verkocht worden en de georganiseerde misdaad de baas is. „Nu koop je marihuana in een van de bij de overheid aangesloten en gecertificeerde apotheken”, vertelt Rodríguez.

Onder de nieuwe wet mogen Uruguayanen ouder dan achttien in een van de circa vijftien apotheken wiet kopen. Op de blauw-witte zakjes staat de samenstelling precies omschreven: de wiet wordt verbouwd door twee gecertificeerde telers. Om te kunnen kopen worden de vingerafdrukken van de consumenten digitaal geregistreerd bij de apotheek. Iedere Uruguayaan mag 10 gram wiet per week, of 40 gram per maand kopen. Ook thuisteelt of telen in clubverband is onder de nieuwe wet geregeld. Door de prijs (omgerekend 1,14 euro per gram) lager te houden dan die op de zwarte markt, vinden veel blowers het niet meer aantrekkelijk bij dealers te kopen. „Geld dat voorheen ging naar de narcotraficantes, circa 40 miljoen dollar per jaar, gaat nu dus grotendeels naar de overheid”, zegt Rodríguez.

Maar er zitten ook haken en ogen aan het systeem. Vanwege de Amerikaanse wetgeving mogen Amerikaanse banken bijvoorbeeld geen zaken doen met bedrijven die te maken hebben met de verkoop en distributie van marihuana. Dat bemoeilijkt de zaken voor de nationale bank van Uruguay en levert de apotheken problemen op bij digitaal bankieren. Een aantal is daarom al met verkoop gestopt.

Sinds vorig jaar kunnen blowers terecht bij een van de circa vijftien apotheken die ook wiet mogen verkopen. De wiet wordt verbouwd door twee door de overheid gecertificeerde telers.
Foto Federico Anfitti/EPA
De wiet wordt verbouwd door twee door de overheid gecertificeerde telers. De prijs is laag gehouden, opdat het voor blowers niet aantrekkelijk de marihuana op de zwarte markt te kopen.Foto Federico Anfitti/EPA
Sinds vorig jaar kunnen Uruguayanen terecht bij een van de circa vijftien apotheken die ook wiet mogen verkopen
Foto’s Foto Federico Anfitti/EPA

Het is ook niet zo dat de illegale verkoop van marihuana helemaal gestopt is. Uruguay telt na een jaar ruim 26.000 geregistreerde cannabiskopers, meer dan 6.500 mensen die thuis telen en 106 geregistreerde cannabisclubs. Maar niet iedereen wil zich laten registreren en als koper van marihuana bekendstaan. En buitenlandse toeristen mogen geen marihuana kopen bij de apotheken. Deze groepen zijn nog steeds aangewezen op de drugsdealers. „Juist de laatste paar maanden was er een stijging in de criminaliteit, de drugsdealers bevechten elkaar om de nu veel kleinere markt”, zegt Rodríguez.

Oorlog tegen de sloppenbewoners

Veel landen in Latijns-Amerika volgen de ontwikkelingen in Uruguay met interesse. Ook het grote Brazilië bestudeert het model bij de kleine zuiderburen. De regionale grootmacht is een belangrijk doorvoerland van drugs richting Europa, maar heeft zelf  ook een enorme drugsmarkt. Hoewel een meerderheid van de Brazilianen (70 procent volgens een enquête van Datafolha) tegen legalisering van marihuana is, is er een stevige  lobby vóór legalisering.

In een vurige noodkreet stelde onlangs Luis Roberto Barroso (60), een van de elf rechters van het Hooggerechtshof, dat „het Braziliaanse drugsbeleid heeft gefaald”. De opperrechter pleitte voor legaliseren van drugs. „De lokale drugsdealers domineren het leven in duizenden arme wijken in ons land en hun macht komt voort uit het feit dat drugs illegaal zijn. Dat geeft hun een sterkere positie, een monopolie dat gebroken moet worden”, aldus Barroso. 

60.000

Brazilianen sterven er jaarlijks door geweld. Er vallen hier meer doden dan in de oorlog in Syrië of Irak.

Volgens Viviana Porto van Igarapé, een onderzoeksbureau voor onder meer drugsbeleid en veiligheid, is in Brazilië geen sprake van een werkelijke ‘oorlog tegen drugs’. Zij ziet vooral een strijd tegen de favelabewoners. „We hebben het over een denkbeeldige vijand. Het is een sociale oorlog tegen armen die geen andere uitweg zien dan werken in de  trafico, de drugshandel”, zegt ze.

Zo nam Brazilië in 2006 al een wet aan die het gebruik van kleine hoeveelheden marihuana voor eigen gebruik toestaat. Alleen is het aan de rechter om te bepalen of iemand de drugs voor eigen gebruik bij zich heeft, of voor de verkoop. Dit maakt de wet in de praktijk zeer gevaarlijk, stelt Porto.  „We zien dat de rechters vaker een drugsgebruiker uit de favela – arm en zwart – veroordelen als ‘dealer’. Terwijl bijvoorbeeld een surfer op het strand van Copacabana – rijk en wit – als een gebruiker wordt gezien en vrijuit gaat. Sinds deze wet is het aantal gevangenen gestegen met 55 procent en zitten de cellen overvol, voornamelijk met jonge zwarte Brazilianen uit de sloppen.”

Macht van de kartels breken

Of het Uruguayaanse model ook werkt voor bijvoorbeeld cocaïne, kan IRCCA-directeur Martin Rodriguez niet zeggen. Daarvoor is het volgens hem te vroeg. „Wel zijn er raakvlakken. In beide gevallen gaat het om een plant die wordt verwerkt tot drugs, maar het proces zal er per land anders uit zien, en mede beïnvloed worden door de nationale cultuur. Uruguay is een progressief land en had altijd al een soepelere kijk op marihuana dan veel buurlanden. In Bolivia is het nationale cocabeleid al veel verder dan in andere landen vanwege de culturele achtergrond.” Het kauwen van cocabladeren zit in Bolivia al eeuwen diep verankerd in de inheemse cultuur. President Evo Morales, zelf een voormalig cocaboer, heeft onlangs het aantal toegestane hectaren voor cocaplanten nog verdubbeld. 

Onderzoekster Vivana Porto denkt dat een model geïnspireerd op Uruguay mogelijk ook kan werken voor cocaïne. Maar, zegt ze: „Uruguay kent uiteraard een andere realiteit. Het kampt niet met zwaarbewapende, machtige kartels zoals Mexico en Brazilië. Ook spelen bij de cocaïnehandel veel grotere belangen.”

Toch gelooft Porto dat een discussie over de legalisering van cocaïne onvermijdelijk is en dat een belangrijke eerste stap gezet kan worden door het decriminaliseren van marihuana. „Daar begint het mee.”

Volgens de Amerikaanse drugsexpert Jonathan Caulkins is het slechts een kwestie van tijd dat ook cocaïne  gelegaliseerd  wordt. In zijn onderzoek Improving global drugspolicy (uit 2015) beschrijft Caulkins de situatie van een mogelijke kettingreactie die plaatsvindt wanneer één land begint met legalisatie van de productie en invoer van cocaïne. „Dit zal onmiddellijk impact hebben op de internationale cocaïnehandel. Het pioniersland dat cocaïne legaliseert, zal aantrekkelijk worden en de vraag, het aanbod en de marktbewegingen zullen zich aanpassen. Vasthouden aan illegaliteit komt dan onder druk te gaan. Overheden zouden hiervoor nu al scenario’s moeten ontwikkelen. Legaliseren van drugs is uiteindelijk onvermijdelijk.”

Maar zelfs als cocaïne ooit legaal mocht worden, zal Latijns-Amerika nog lang kampen met de gevolgen van de vastgelopen War on Drugs. De kartels zijn al actief in allerlei andere criminele sectoren: van mensenhandel tot benzinesmokkel. Ook hebben ze in veel landen via witwaspraktijken hun tentakels diep verankerd in de bovenwereld. De vraag is of die economische en politieke macht nog te breken valt. Een ding is wel zeker: bij de huidige aanpak zal die criminele invloed alleen maar groeien. En zal cocaïne – de handel erin en de strijd ertegen – ook na Marcos Silva’s dood nog vele onschuldige mensenlevens blijven eisen.

Volg de cocaïneroute Lees hier deel 1: Colombia, van plant tot coke
    • Nina Jurna