Opinie

    • Hubert Smeets

Interkerkelijke cyberwar om de macht in orthodoxe wereld

Er dreigt een schisma in de orthodoxe kerk, ziet Hubert Smeets. In een geo-religieus conflict met Kiev bedient Moskou zich van hackers en omkoping.

Is er dan niets meer heilig? De Russische hackgroep Fancy Bear brak niet alleen in bij westerse partijen en regeringen, maar bespioneerde ook de ‘eigen’ oosterse orthodoxe kerk, zo berichtte persbureau AP begin deze week.

Fancy Bear, die volgens Amerikaanse onderzoekers wordt gerund door de Russische militaire inlichtingendienst GROe, wilde er namelijk achterkomen of patriarch Bartholomeus van Constantinopel echt van plan is de Oekraïense orthodoxe kerk los te maken van de grote Russische kerk die tot nu toe in Oekraïne hiërarchisch nog de baas is.

In deze geo-religieuze strijd, waarbij de macht van Moskou binnen de orthodoxie op het spel staat, is veel geoorloofd. Zo hebben Russen in Griekenland geprobeerd Helleense geestelijken om te kopen, hetgeen in juli een van de redenen was voor de linkse regering van premier Tsipras om twee Russische diplomaten het land uit te zetten.

Wat is er aan de hand? Afgelopen lente heeft Kiev aan de patriarch in Constantinopel gevraagd in te stemmen met een zelfstandige positie voor de Oekraïense kerk. Die is al in 1995 afgesplitst van Moskou en is er intussen de grootste kerk. Bartholomeus is, als primus inter pares binnen de oosterse orthodoxie, degene die een lokale kerkgemeenschap met een tomos (synodaal schrijven) niet alleen feitelijk maar ook formeel een autocefale (zelfstandige) status kan gunnen.

Daarom riep de Oekraiense president Porosjenko afgelopen dinsdag zijn ambassadeurs wereldwijd op te bidden voor de zegen van Constantinopel, zodat de kerk van Kiev zich kan voegen bij de 14 andere autocefale kerken die de mondiale orthodoxie nu kent.

Juist om dit onheil te voorkomen, vloog de pan-Russische patriarch Kirill deze week naar Istanbul in een poging Bartholomeus op het rechte pad van Moskou te houden.

Wat Bartholomeus wikt en beschikt, is ongewis. Hij kampt met politieke dilemma’s van kerkelijke en wereldlijke aard. Als hij de Oekraïense orthodoxie een zelfstandige status ten opzichte van Kirill gunt, beloont hij de concurrerende metropoliet Filaret die zich in 1995 heeft afgescheiden van de Russische kerk. Filaret, geboren en getogen in de Donbas waar sinds 2014 een separatistische oorlog woedt, is indertijd door het patriarchaat in Moskou geëxcommuniceerd. De Russische kerkleiding had die bevoegdheid. Die uitstoting uit de kerkelijke gelederen kan Bartholomeus niet zomaar negeren.

Maar de pan-Russische patriarch Kirill heeft Bartholomeus op zijn beurt ook een kunstje geflikt. In juni 2016 zou een Heilige Synode op Kreta, het eerste pan-orthodoxe concilie sinds het schisma tussen Oost en West anno 1054, de orthodoxe oecumene herstellen die al een millennium zoek was. Er was 50 jaar voorbereiding aan voorafgegaan. Maar zes dagen voordat de kerkleiders op Kreta zouden bijeenkomen, besloot patriarch Kirill tot een boycot van het concilie.

Wat doet Constantinopel na dit affront uit Moskou? Bartholomeus kan de boel de boel laten en Oekraïne verder in zijn sop laten gaarkoken. Maar als hij wel een autocefaal Kiev schept, is dat een enorme slag voor Moskou, dat zich het ‘Derde Rome’ en dus de machtigste kerk in de orthodoxie waant. Niet toevallig waarschuwt een gezant van Kirill nu dat Bartholomeus dan het grootste schisma sinds 1054 op zijn geweten zal hebben.

Fancy Bear kent zijn klassieken.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.
    • Hubert Smeets