Volgens kenners van de drugsmarkt overspoelt cocaïne de markt momenteel omdat de productie in vooral Colombia sterk is gestegen, In de haven van Rotterdam, een van de belangrijkste knooppunten in de smokkel naar West-Europa, worden regelmatig grote partijen onderschept, zoals deze van 2.900 kilo uit Curaçao, in 2016.

Foto Douane/HARCteam Rotterdam

Een snuif coke is doodnormaal geworden

De autoriteiten in Nederland hebben hun handen vol aan de aanpak van cocaïne. Het gebruik stijgt, de kwaliteit is uitstekend en de koop nog nooit zo makkelijk. „De nieuwe standaard is 06 bellen en een pak bestellen.”

Er waren avonden dat kroegbazin Willy Leenders tot drie keer toe naar de wc’s liep om in te grijpen. Bezoekers van haar Nijmeegse buurtcafé Heideroosje gebruikten de toiletten om cocaïne te snuiven. Ondanks bordjes op de wc’s die hiertegen waarschuwden: ‘Als ik merk dat er gebruikt wordt, haal ik je eruit en kom je er niet meer in’.

Alle vermaningen mochten niet baten. Op een donderdagmiddag in mei, terwijl de kroeg vol zat met voetbalfans die de wedstrijd Emmen-NEC op tv kwamen kijken, vielen vijftig agenten het Heideroosje binnen. De politie hield zeven mensen aan voor verboden drugsbezit. Onder hen één man die vanuit het café gedeald zou hebben en door de politie al enige tijd in de gaten werd gehouden. Ook bij hem thuis viel de politie die middag binnen.

Er liep dus al een onderzoek tegen de man, die volgens de burgemeester de ‘huisdealer’ is van de harde kern van NEC. Voor Leenders zelf kwam het politie-ingrijpen als een grote verrassing, zei ze tegen lokale media. „Harddrugs? Ik weet niet eens hoe die eruitzien. Ik moet er niets van hebben. Ik ben antidrugs. Ik kan mijn klanten toch niet gaan fouilleren?”, citeerde de Gelderlander haar eind juni.

Leenders spande een kort geding aan tegen de dreigende sluiting – dat verloor ze. Op 20 juli moest haar café-biljart op last van de burgemeester voor een jaar dicht. Op de deur hangt nu een brief dat het etablissement in verband met een overtreding van de Opiumwet is gesloten.

Coke overspoelt de markt

Nederlandse autoriteiten hebben hun handen vol aan de strijd tegen de handel in en het gebruik van cocaïne. Nog geen week nadat het Heideroosje sloot, werd ook eetcafé Plein 41 in Maarssen voor een jaar dichtgegooid na de vondst van cocaïne en xtc-pillen. Eerder die maand ontdekte de douane in de Rotterdamse haven al 1.125 kilo cocaïne in een container met bevroren vis uit Ecuador. Een paar dagen daarvoor was 100 kilo coke gevonden tussen een partij bananen bij een fruitoverslagbedrijf in Rotterdam-West. Opzienbarender was de ontdekking van een „grote lading vermoedelijke cocaïne” op de marinierskazerne in Doorn, waarvan de marechaussee op 17 juli melding maakte. Diezelfde week arresteerde de Britse kustwacht op het Kanaal twee Nederlanders die op hun zeiljacht Marcia voor 200 miljoen pond aan cocaïne vervoerden.

En dat waren dan alleen nog de grotere confiscaties in één maand.

Alle inspanningen van politie, justitie en bestuurders ten spijt, wijst veel erop dat cocaïne de Nederlandse markt momenteel overspoelt. Het gebruik neemt toe en raakt steeds meer genormaliseerd, onder uiteenlopende bevolkingsgroepen. Cocaïne is zo ruim verkrijgbaar, dat sprake is van een overschot, stellen volgers van de markt.

Onderzoekers en experts van verslavingscentra als Trimbos en Jellinek baseren zich voor die conclusie op kwalitatief onderzoek, zoals interviews en panelgesprekken met gebruikers en dealers – maar ook op de samenstelling van de drugs die gebruikers bij hen laten testen.

Samen met de Antwerpse en verscheidene Spaanse havens is Rotterdam spil in de cocaïnesmokkel naar Europa. Het grootste deel van de cocaïne die binnenkomt, wordt doorgevoerd naar andere Europese landen. En ook daar is cocaïne momenteel ruim voorradig. Het EWDD, het EU-drugsexpertisecentrum in Lissabon, signaleerde in zijn laatste jaarverslag dat de beschikbaarheid van de drug over het hele continent toeneemt. Dit blijkt uit cocaïneresten in het rioolwater, een toegenomen aantal onderscheppingen, een lagere kiloprijs en een hogere puurheid.

Prijs gaat tientallen keren over de kop

Als cocaïne niet op de opiumlijst zou staan, was het waarschijnlijk even duur als koffie of suiker. In de kern is het een vergelijkbaar landbouwproduct – alleen veel verslavender. Omdat het wereldwijd verboden is, valt er illegaal veel geld mee te verdienen. Gedurende de hele distributieketen gaat de prijs ongeveer tientallen keren over de kop. Van ongeveer 2.000 euro per kilo pure cocaïne in Colombia tot 50 euro per gram versneden coke in Amsterdam.

In het middensegment van de Nederlandse distributieketen wordt momenteel circa 25.000 euro voor een kilo betaald, terwijl dit enkele jaren terug nog 35.000 euro was. Die prijsdaling wordt door de bezorgdiensten niet doorberekend aan individuele kopers: de prijs van een gram schommelt al jaren rond de vijf tientjes.

Dealers concurreren daarentegen met elkaar op kwaliteit. Uit geteste monsters blijkt de afgelopen jaren een stijgende puurheid. Deze nadert landelijk inmiddels de 70 procent en ligt in Amsterdam zelfs op 73 procent. Dit komt al aardig dicht bij het maximale percentage van 89 procent (100 procent puurheid is chemisch niet haalbaar). Bij deze lage inkoopprijs hoeven de kleinere dealers de drug minder te versnijden om toch een mooie winstmarge te draaien.

Iedereen aan de coke

Toen coke eind jaren zeventig, begin jaren tachtig Nederland bereikte, werd het eerst omarmd door heroïneverslaafden én door de creatieve avant-garde. Tegenwoordig is het in toenemende mate ook een drug voor studenten en starters. De doorsnee gebruiker is hoogopgeleid, woont in de grote stad en is 25-plus.

Cocaïnegebruik lijkt bij de huidige hoogconjunctuur terug op het niveau van eind vorige eeuw, toen de economie door de internetbubbel ook onstuimig groeide. De Antenne Amsterdam, een langlopend onderzoek naar het drugsgebruik in de stad, signaleert dat cocaïne genormaliseerd raakt. Geïnterviewde panelleden noemen het gebruik de „schaamte voorbij” en „heel voorspelbaar”. Onder studenten, yuppen of in de kunst-underground, op clubavonden, in de kroeg en vooral tijdens huisfeestjes: overal wordt gesnoven.

5,7

miljard euro bedraagt de omvang van de retailhandel in cocaïne in Europa, zo schatten het Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving (EWDD) en Europol in een rapport uit 2016.

In Amsterdam knalden dit voorjaar posters met hashtags als #inkakkenisbijpakken, #helemaalloesoe en #TGIFriday van de annonceborden en affichezuilen. Het leek een aankondiging voor het zoveelste muziekfestival in de hoofdstad. Het was reclame voor I’M IN, een mobiele app voor het kopen en winnen van kaartjes voor festivals en concerten.

I’M IN vond de uitdrukkingen via „een scan van socialemediaberichten van liefhebbers van verschillende muzieksegmenten”, legt Dick Leijen van de app desgevraagd uit. ‘Inkakken is bijpakken’ is al jaren een gevleugelde uitspraak onder cokegebruikers. Wie te moe (of te dronken) begint te worden, pakt een lijntje bij. Een variant luidt ‘inkakken is bijnakken’: een ‘nakkie’ is slang voor een sleutelpunt coke.

Leijen kende die associatie niet. „We hebben alle hashtags voorgelegd aan onze medewerkers, allemaal jongeren. Ook deze. De één associeerde het met drugs in het algemeen, de ander met energiedrankjes of dronken worden. We wilden niet naar drugs verwijzen.”

Economie piekt, gebruik ook

De populariteit van cocaïne lijkt nu weer te groeien, maar de afgelopen decennia piekte die wel vaker - om later weer af te nemen. Het aantal gebruikers dat hulp zoekt in de verslavingszorg blijft al jaren ongeveer gelijk rond de 15.000. Over een langere termijn gekeken is het gebruik redelijk stabiel. „Het gaat een beetje met golfjes. Coke heeft nog steeds wel een elite-imago. Het is vier keer duurder dan speed. En er zit nog steeds wel enige discretie omheen”, zegt Ton Nabben, hoofdauteur van het Antenne-onderzoek.

Het Parool maakte dit jaar een reportage tijdens de vrijdagmiddagborrel in kroegen op en rond de Zuidas. Hieruit steeg een beeld op dat cocaïne er doodnormaal is en door horecapersoneel oogluikend wordt toegestaan. „Maar ook in de jaren tachtig zag je snelle beursjongens buiten op het Beursplein al op hun dealer wachten”, nuanceert Nabben.

Een snuif past beter in de agenda van de werkende stedeling

Ton Nabben, hoofdauteur Antenne-onderzoek

De normalisering van cocaïne werd destijds ingezet. Momenteel wordt de drug vooral gebruikt door de „wat oudere jongvolwassene”, mensen van eind twintig, begin dertig. Die hebben het geld ervoor en vinden het beter passen bij hun drukke leefstijl in een voortrazende economie. Nabben: ,,Een snuif past beter in de agenda van de werkende stedeling.”

De Amsterdamse politiechef Pieter-Jaap Aalbersberg stelde dit jaar dat cocaïnegebruikers medeplichtig zijn aan criminaliteit en liquidaties in de stad. In Nabben Antenne-onderzoek sommen gebruikers wel nadelen aan cocaïne op. Maar die betreffen alleen henzelf en hun omgeving: „Eindeloze lulverhalen, nare opmerkingen, arrogant gedrag, verzaken van afspraken, lusteloos gevoel.” Over het spoor van doden, gewonden en gedetineerden dat cocaïne over de wereld trekt voordat het hun neus bereikt, hoort Nabben snuivers niet. „Daar vragen we niet direct naar, maar ze noemen het ook niet.”

Uitgaan? Lijntje coke. In Amsterdam lijkt het de gewoonste zaak van de wereld. Drie studenten vertelden vorig jaar anoniem over hun cokegebruik. Lees daarover: ‘Cocaïne – iedereen heeft het altijd’

Bloedcoke vs. Havelaar-cocaïne

Deels komt dat, denkt hij, doordat de hogere schakels van de distributieketen nog verder van de gebruiker zijn komen af te staan. Cocaïne scoren is veel makkelijker geworden dankzij de mobiele telefoon. Kopers hoeven niet langer een dealer te zoeken op een vast punt in de stad of in een kroeg. Er circuleren in vriendengroepen meerder nummers van bezorgers die ze kunnen bellen of appen en die de coke aan huis bezorgen. „De nieuwe standaard is tegenwoordig appen of 06 bellen en een pak bestellen”, zegt een van de gebruikers in de Antenne.

Een andere excuus om het moreel appèl van de korpschef te negeren, is dat er – behalve niet snuiven – geen alternatief is voor ‘bloedcoke’. De moderne westerse consument is gewend bewuste keuzes te kunnen maken: van biologisch vlees tot meubels van duurzaam hout. Maar door het huidige verbod is zoiets als Max Havelaar-cocaïne – ecologisch geteeld en maatschappelijk verantwoord de wereld over verhandeld – voorlopig ver weg. Nabben: „Mensen zouden graag kiezen, maar er is geen keuze.”

Hiervoor probeert Janneke Nijmeijer met haar organisatie Fair Trade Coke de weg te openen. Handhaving van het mondiale cocaïneverbod richt nu veruit de meeste schade aan in de productie- en doorvoerlanden, stelt de jonge antropologe over de telefoon vanuit Bolivia, waar ze op bezoek is bij cocaboeren. Deze gevolgen wegen volgens haar niet op tegen „het verklaarde doel achter dit beleid”, namelijk het beschermen van de volksgezondheid. Het huidige repressieve beleid is vooral gunstig voor de wapenindustrie en voor de leveranciers van de chemische middelen voor het besproeien van cocaplanten, meent ze.

Tijdens de bijeenkomsten die Nijmeijer in Nederland over coca en cocaïne organiseert, merkt zij dat er onder gebruikers wel vraag naar ‘eerlijke’ en ‘schone’ coke bestaat. „Reguleren van de verkoop van cocaïne zou zowel voor de consument als voor het beperken van de corruptie en geweld beter zijn.”

Volg de cocaïneroute verderLees hier deel 4: zoektocht naar nieuwe oplossingen

Correctie (3 september 2018): In een eerdere versie van dit artikel waren de kleuren in de legenda van de grafiek ‘Aantal cocaïnegebruikers in Nederland’ omgedraaid. Dat is hersteld.

    • Merijn de Waal