Jonge breuk liet Lombok beven

Aardbevingen Lombok Een geologisch nog jonge breuk is de oorzaak van de aardbevingen op Lombok – dicht bij het aardoppervlak: „Daardoor hebben ze ook voor meer schade gezorgd.”

Een man stapt over een scheur in de grond op het Indonesische eiland Lombok. Foto AFP

De recente aardbevingen op Lombok zouden zijn veroorzaakt doordat de Indo-Australische Plaat onder de Euraziatische Plaat schuift. Dat is wat je afgelopen maand overal las, ook in deze krant. Maar dat is, in ieder geval deze keer, niet de werkelijke oorzaak. „Was het maar zo, dan waren er waarschijnlijk minder slachtoffers gevallen”, zegt geofysicus Rob Govers van de Universiteit Utrecht, die is gespecialiseerd in platentektoniek.

Zou het wél de oorzaak van de aardbevingen zijn geweest, dan hadden ze veel dieper ontstaan moeten zijn. De noordwaarts bewegende Indo-Australische Plaat duikt onder de Euraziatische Plaat en zakt schuin de aardmantel in. Onder Lombok bevindt die wegzakkende plaat zich al op een diepte van zo’n 150 kilometer. „Maar de recente aardbevingen op het eiland waren veel oppervlakkiger”, zegt Govers. Het hypocentrum, de plek waar een aardbeving ontstaat, bevond zich steeds tussen de 10 en 30 kilometer diep. „Daardoor hebben ze ook voor meer schade gezorgd”, zegt Govers.

De echte oorzaak van de aardbevingen, legt de geofysicus uit, is een geologisch nog jonge breuk, vlak ten noorden van Lombok. Hij is bijna 400 kilometer lang en loopt, op een landkaart gezien, in een bijna horizontale lijn tot de eilandengroep Oost-Nusa Tenggara. Volg je de breuk de diepte in, dan helt hij naar het zuiden, tot onder de eilanden. Immense blokken gesteente zijn nu een stuk ten opzichte van elkaar verschoven, en hebben aardbevingen veroorzaakt.

Deze breuk, zegt Govers, illustreert de ingewikkelde tektonische situatie in het oosten van Indonesië. Hij bedoelt dan het gebied in de driehoek Filippijnen-Bali-Nieuw-Guinea. „Weinig plekken in de wereld zijn tektonisch zo complex.”

Datzelfde zegt geoloog Robert Hall, hoogleraar aan de Royal Holloway University of London, en gespecialiseerd in de geologie van Zuidoost-Azië. „Wat daar allemaal voor krachten bij elkaar komen…” Vanuit het zuiden duwt de Indo-Australische Plaat, in noordwaartse richting. En vanuit het oosten drukken de Filippijnse Plaat en de Pacifische Plaat. Het gebied daartussen wordt gemangeld. De oceanische korst onder de Bandazee is er bijvoorbeeld door opgebroken in kleine stukken. „Het krachtenspel heeft voor een ongewoon complex mozaïek gezorgd aan kleine aardplaten, breuken, troggen”, zegt Hall, die er vorig jaar een overzichtsartikel over heeft geschreven.

Vervormende krachten

De breuk boven Lombok heet in het Engels de Flores Thrust. Govers vertaalt dat als de overschuiving van Flores. „Het stuk korst, waarop ook de eilanden liggen, blijven als een kurk bovendrijven, terwijl platen ten noorden en zuiden ervan eronder schuiven”, zegt hij.

Volgens Hall is het niet duidelijk of de Flores Thrust één aaneengesloten breuk is, of dat het een zone van kleinere, losse breuken is. In ieder geval bereikt de breuk op plaatsen een diepte van 30 tot 40 kilometer, zo is afgeleid uit lokale aardbevingen.

De breuk is volgens Hall ontstaan doordat er enkele miljoenen jaren geleden iets is veranderd op het contactoppervlak tussen de Indo-Australische Plaat en de Euraziatische Plaat. Vanaf het moment dat de twee platen tegen elkaar botsten – sommigen denken circa 50 miljoen jaar geleden, anderen houden het op 25 miljoen jaar geleden – dook de Indo-Australische Plaat onder de Euraziatische Plaat. Dat gebeurde doordat de Indo-Australische Plaat aan de contactkant uit oceanische korst bestond en de Euraziatische Plaat uit continentale korst. Oceanische korst is dichter en zwaarder dan continentale korst, en duikt onder continentale korst.

Die situatie bleef tientallen miljoenen jaren bestaan. „Tot enkele miljoenen jaren geleden”, schat Hall. Het stuk Indo-Australische Plaat dat toen tegen de Euraziatische Plaat aan lag, bestond in het oostelijk deel niet meer uit oceanische korst, maar uit continentale korst – het is het voorste deel van het Australische continent.

Daardoor zonk de Indo-Australische korst in het oostelijk deel niet meer weg, maar bleef daar tegen de Euraziatische Plaat aanduwen. „Die vervormende krachten hebben de aardkorst ten noorden samengedrukt, tot er op gegeven moment breuken zijn ontstaan”, zegt Hall. Behalve de Flores Thrust is in de buurt, vlak boven Timor, een soortgelijke breuk ontstaan, de Wetar Thrust.

Eigenlijk is de situatie rondom Lombok nóg complexer, zegt Sri Widiyantoro, hoogleraar seismologie aan het Institut Teknologi Bandung, op Java. Hij bracht in 2011 de Flores Thrust in beeld, op basis van seismiek. „Links en rechts van het eiland liggen ook nog breuken”, zegt hij. Deze zijn niet overschuivend, zoals de Flores Thrust. „Dit alles maakt Lombok uniek.”

Nog steeds onrustig

Dat zich de afgelopen maand zoveel aardbevingen hebben voorgedaan bij Lombok, heeft veel deskundigen verbaasd, zegt Widiyantoro. Ook hem. „Meestal heb je hier één zware aardbeving, en soms nog wat naschokken”, zegt hij.

Nu waren er na de eerste zware aardbeving op 29 juli (6,4 op de schaal van Richter) veel naschokken. En er volgden daarna nog meer zware aardbevingen, op 5 augustus (6,8 op de schaal van Richter) en op 19 augustus weer (7,0 op de schaal van Richter). En nog steeds is het onrustig.

De foto die Sri Widiyantoro doorstuurde voor dit artikel. Deze komt uit een lokale krant.

Sri Widiyantoro

Op sommige plekken op Lombok, zegt Widiyantoro, is de aarde met 40 centimeter omhoog gekomen door de verschuiving. Hij stuurt een foto die net in een lokale krant heeft gestaan. Twee mannen staan tussen koraal en maken notities. „Voor de eerste aardbeving op 29 juli bevonden deze koralen zich nog onder water”, zegt Widiyantoro.

Hij heeft het patroon van de opeenvolgende aardbevingen geanalyseerd. Die op 29 juli troffen vooral het noorden van Lombok. Daarna verplaatsten ze zich naar het westen. „We dachten dat de breuk zich misschien richting Bali aan het uitbreiden was”, zegt Widiyantoro. Maar de aardbevingen van 19 augustus troffen vooral het oosten van Lombok. „Onze conclusie: er is geen duidelijk patroon.”

    • Marcel aan de Brugh