Tijdschriften gaan beoordelingen experts publiceren

Wetenschap Een gepubliceerd artikel heeft de kritiek van collega’s overleefd. Dat moet de wetenschap betrouwbaar maken. Maar dat die kritiek meestal geheim blijft, is weinig transparant. 121 tijdschriften gaan het anders doen.

Wetenschappers toetsen vaak vóór publicatie elkaars artikelen. Openbare peer review moet de wetenschap transparanter maken. Foto iStock

Het is een gevoelige stap in het publiceren van wetenschappelijke artikelen, maar 121 tijdschriften gaan het nu toch doen: het openbaar maken van de deskundigenoordelen van gepubliceerde artikelen. De deelnemers aan het initiatief zijn vooral biologische en medische tijdschriften, aangesloten bij het initiatief ASAPbio, dat de beslissing maandag op zijn blog bekendmaakte.

De zogeheten peer review is een cruciaal onderdeel van de wetenschappelijke kwaliteitscontrole. Redacteuren van tijdschriften sturen ingezonden artikelen doorgaans naar enkele deskundigen, die het artikel tegen het licht houden. Vaak vragen ze aanvullingen, soms wijzen ze een stuk categorisch af. Wordt een artikel gepubliceerd, dan heeft het de kritiek van de deskundigen overleefd. De meeste tijdschriften houden die deskundigenoordelen geheim.

Wetenschappers en uitgevers discussiëren daar al jaren over. Een geheime negatieve beoordeling kán een poging zijn om een artikel te blokkeren of publicatie ernstig te vertragen – een reviewer kan een directe concurrent van de auteurs zijn. Tegen openbaarmaking pleit dan weer dat deskundigen zich vrij moeten voelen kritiek te leveren, bijvoorbeeld wanneer die deskundige een jonge onderzoeker is die nog carrière moet maken, terwijl de auteur een gevestigde, invloedrijke wetenschapper is.

Open science

De laatste jaren experimenteren diverse tijdschriften met variaties op de peer review, vaak bedoeld om de beoordeling doorzichtiger te maken. Het past in de bredere open science-beweging, die wetenschappelijke kennis toegankelijker wil maken. Zo komen er steeds meer open access-tijdschriften, die ook zonder duur abonnement door iedereen in te zien zijn.

Een voorbeeld van een experiment met peer review is de Duitse uitgever Copernicus Publications. Van zijn 38 open access-tijdschriften hebben 18 een ‘interactieve peer review’. Op een artikel dat op de website verschijnt, kan iedereen openbaar commentaar geven. De auteurs kunnen daar dan weer op reageren. Bij elk artikel staat in welk stadium van publicatie het zich bevindt.

Meer verantwoording

In hun verklaring schrijven de tijdschriften dat een meer openbare peer review tot meer verantwoording bij de deskundigen en de tijdschriftredacteuren leidt. Daarnaast is studenten beter te leren hoe peer review in de praktijk werkt. Ook biedt het aanknopingspunten om peer review te belonen – nu doen wetenschappers het meestal nog onbetaald.

De 121 tijdschriften houden trouwens enige keuzevrijheid. Ze maken de oordelen van de deskundigen wel bekend, maar diens identiteit mogen ze geheim houden.

    • Marcel aan de Brugh