Poetin zoekt een economisch wonder

Russische economie

De controversiële verhoging van de Russische pensioenleeftijd wordt iets afgezwakt, maar blijft grotendeels intact. Er is geen alternatief. Sterker nog: de economie heeft veel méér nodig.

"Gewacht op mijn pensioen", staat er op het protestbord. REUTERS/Anton Vaganov

Vladimir Poetin kondigde het woensdag aan in een speciaal ingelaste televisietoespraak. Volgens een anonieme bron van persbureau Interfax had hij de helft van de tekst zelf geschreven. Dat alleen al gaf het belang aan.

De gehate maatregelen rond de verhoging van de pensioenleeftijd, zo zei de Russische president, zullen iets worden verzacht.

Vrouwen zullen niet acht jaar, maar vijf jaar later met pensioen gaan. De verhoging voor mannen met vijf jaar (tot 65) blijft echter overeind. „Ik vraag uw begrip hiervoor”, zei Poetin. Premier Dmitri Medvedev gaf zijn kabinet opdracht om de door Poetin aangekondigde aanpassingen zo snel mogelijk door te voeren.

De hervorming van het pensioenstelsel stuitte de afgelopen maanden op grote weerstand bij de bevolking: in tientallen steden is er al gedemonstreerd. En hoewel president Poetin aanvankelijk zijn best deed zich te distantiëren van de maatregelen, leidde het wetsvoorstel tot een scherpe daling van zijn populariteit. In de maand juli, zo blijkt uit een peiling van het onafhankelijke Levada-centrum, keurde 67 procent van de Russen het handelen van Poetin goed. In april was dat nog 82 procent.

Hervorming van het pensioenstelsel is echter onontkoombaar, zo hield Poetin de Russen voor. De Russische president had een punt: Russen leven steeds langer, de bevolking vergrijst en de beroepsbevolking – die de premie moet opbrengen – krimpt. De Russische overheid moet steeds meer geld in het Pensioenfonds storten: tussen 2006 en 2013 verdubbelde de overheidsbijdrage bijna tot 9,2 procent van het bbp: meer van 200 miljard dollar. Om het systeem overeind te houden, moet de pensioenleeftijd omhoog.

Lees ook: Poetin verhoogt pensioenleeftijd minder dan gevreesd

De Russische regering heeft bovendien extra geld nodig. Afgelopen mei tekende Poetin het mei-decreet, een document waarin 150 ambitieuze doelstellingen worden geformuleerd voor de aanstaande zes jaar. In 2024 moeten de Russen langer leven, meer kinderen krijgen en structureel meer verdienen. Het onderwijs, de gezondheidszorg en de infrastructuur moeten belangrijk zijn verbeterd en Rusland moet een broedplaats worden van innovatie en digitalisering.

Om dit te realiseren is niet minder dan een economisch wonder nodig. In de plannen van het mei-decreet groeit de Russische economie de komende zes jaar sterker dan het wereldgemiddelde. In 2024 moet Rusland daardoor zijn opgeklommen tot de vijfde economie ter wereld. Op die plek staat nu het Verenigd Koninkrijk. Rusland staat nu op plaats 12.

Olie en gas

De vooruitzichten voor een dergelijke grote sprong voorwaarts, zijn, op zijn zachtst gezegd, mager. In zijn laatste raming voorspelt de Wereldbank een economische groei van 1,5 procent in 2019 en 1,8 procent in 2020. Veel minder dan het voorspelde gemiddelde in de wereld (3,1 en 3,0 procent). Een stijgende olieprijs zou die groei iets kunnen opstuwen, maar de effecten zijn niet erg sterk. Als de olieprijs met 15 procent zou stijgen zo heeft de Wereldbank berekend, dan zou de economische groei respectievelijk 0,2 en 0,1 procent stijgen. De Russische economie leunt nog steeds zwaar op olie en gas, maar de gevoeligheid voor de olieprijs is minder sterk dan in het verleden.

Volgens sommige economen is dat een teken dat de Russische olie- en gaseconomie zijn langste tijd heeft gehad. Anderen beschouwen de lagere groeicijfers als een teken van volwassenwording. Hoe dan ook, Poetins economische succes (gemiddeld 6,9 procent groei in de eerste twee termijnen van zijn presidentschap) lijkt definitief uitgewerkt. In de jaren 2008-2017 bedroeg de economische groei slechts 0,7 procent. Dat is zeker niet alleen te wijten aan de crises van 2008 en 2015.

Volgens het Moskouse Centrum voor Marcro-Economische Analyse en Korte Termijn-Prognose (TsMAKP in het Russisch), dreigt er nieuw economisch onheil. In een recent rapport wijst het TsMAKP op een groot aantal negatieve indicatoren, zoals het aantal vacatures, de voorraden van bedrijven of de verwachtingen van managers. Het TsMAKP voorspelt voor 2018 een groei van 1,6 procent. „De toestand van de economie blijft gespannen, wat er waarschijnlijk op duidt dat zij afstevent op een langdurige stagnatie.”

Het TsMAKP keek ook naar Poetins mei-oekaze. Om die te realiseren, is een revolutie van het beleid nodig, zo schrijven de Russische economen. „Het probleem is dat vanwege de huidige structuur van de Russische economie, met haar hoge aandeel van export van grondstoffen en weinig concurrerende industrie, deze niet sterk kan groeien zonder maatregelen die ver uitstijgen boven het traditionele macro-economische en institutionele beleid.”

Hoger btw-tarief

De hervormingen van de pensioenen is zo’n maatregel. Maar hoe de rest van Poetins beleid er in de komende zes jaar uit gaat zien, is nog onbekend. Wel is duidelijk dat er extra geld zal worden geïnvesteerd in infrastructuur, onderwijs en de gezondheidszorg. Volgens schattingen die worden genoemd in de Russische media is daarvoor in totaal 8 biljoen roebel nodig – ruim 100 miljard euro. De hervorming van het pensioenstelsel is niet genoeg. Op 14 juni kondigde premier Medvedev daarom aan dat het btw-tarief stijgt van 18 naar 20 procent. Beide maatregelen leveren waarschijnlijk zo’n 4 biljoen roebel op. Bovendien is de Russische regering van plan zijn – zeer conservatieve – financiële beleid wat te versoepelen. Tijdens het jaarlijkse Internationale Economische Forum in Sint-Petersburg liet de Russische minister van Financiën Anton Siloeanov weten 2,7 biljoen roebel (33 miljard euro) extra te willen lenen. Met haar geringe staatsschuld kan Moskou zich dat permitteren.

In het Poetinistische Rusland zijn er bovendien andere manieren om aan geld te komen. Eerder deze maand lekte een brief uit van economisch adviseur Andrej Belooesov aan de Russische president. Belooesov constateerde dat Russische mijnbedrijven en de (petro)chemische industrie profiteren van de lage koers van de roebel. Anders dan de olie- en gasindustrie hebben de mijnbedrijven relatief veel medewerkers in dienst, en door de lage roebel vallen de loonkosten lager uit. Volgens Belooesov was er sprake van ‘superwinsten’. Via een paar heffingen kon daar gemakkelijk 513 miljard roebel (6,4 miljard euro) van worden afgeroomd, suggereerde de adviseur. Wat volgde was een klein schandaal met een typisch Russische uitkomst. Tijdens een bijeenkomst met industriëlen beloofde Belooesov plechtig dat de regering geen extra heffingen zou opleggen. De eigenaren van bedrijven als Nornickel, Sibur en Severstal lieten daarop weten ‘vrijwillig’ te willen bijdragen aan de realisatie van de doelen van Poetins mei-oekaze.

Zelfverrijking

Het geld is er. Maar wordt het ook goed besteed? Rusland geeft structureel minder uit aan onderwijs en gezondheidszorg dan meer ontwikkelde landen in West-Europa. De afgelopen jaren is er zelfs bezuinigd op de zorg. Extra investeringen passen in de mei-oekaze, en zijn op langere termijn nuttig voor het aanjagen van de economie. Maar opvallend genoeg zijn er tot nu toe vooral plannen voor de verbetering van de infrastructuur uitgelekt. Ook dat is noodzakelijk en nuttig: de economische effecten daarvan zullen zelfs eerder te merken zijn. Maar grote infrastructurele projecten zijn ook een uitgelezen methode voor zelfverrijking. Velen vragen zich bijvoorbeeld af wat het nut is van een hogesnelheidslijn naar de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny.

Lees ook: Economie groeit, maar de portemonnee van Rus blijft leeg

Het verbeteren van het welzijn van de bevolking is geen kerndoel van de heersende elite, zo zei Russische econonoom Kirill Tremasov op de Russische tv-zender Dozjd: dat hebben de verhoging van de pensioenleeftijd en de btw – maatregelen die de gewone Rus treffen – laten zien.

In 2012 kondigde Poetin trouwens ook al eens ambitieuze economische doelstellingen aan. Die zijn nog lang niet gerealiseerd. En o ja: het Amerikaanse Congres zint op nieuwe, vergaande sancties tegen Rusland.

    • Steven Derix