Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Het populisme waar niemand over spreekt

Als er weer eens ruzie is in 50Plus, hoor je ze in die partij nooit zeggen: wat fijn dat er zoveel betrokken 50Plussers zijn. Deze dubbelzinnigheid zie je best vaak bij burgerparticipatie. Overheden, bestuurders en partijen mogen het belang van de betrokken burger graag benadrukken. Goed voor de democratie. Totdat alle burgerparticipatie, bedoeld om de kloof tussen burger en politiek te dichten, de kloof blijkt te verdiepen.

SCP-onderzoeker Paul Dekker gebruikte hiervoor vorig najaar een fraaie term: het participatiepopulisme. Het Rijk begon eerder een eigen project voor meer betrokkenheid van burgers: de doe-democratie. Beloon eigen initiatief op lokale schaal. Maar het gevaar, schetste Dekker, is dat burgers dan alleen nog eigen initiatieven bewieroken, en de politiek met haar zorgvuldige procedures gaat wantrouwen.

Dit had Dekker scherp gezien. Je ziet het nu overal. Bij de anti-vaxxers, ouders die zich tegen vaccinatie van hun jonge kinderen verzetten, ontbreekt het zeker niet aan betrokkenheid. Maar ook zij wantrouwen de overheid, bedienen zich volgens hun critici vaak van niet-onderbouwde beschuldigingen, en bekommeren zich amper om de betrokkenheid van andere ouders, met andere opvattingen.

Vorig weekeinde had deze krant een fraai stuk van Clara van de Wiel vanuit Bergen (NH). Na gemeentelijke fouten gingen betrokken burgers („wij zijn oude Wobbers”) het lokale bestuur op Facebook aan de lopende band beschuldigen, doorgaans zonder bewijs. Hun betrokkenheid bij de democratie vergiftigt nu de democratie.

Paradoxaal genoeg hebben politieke partijen – zeker partijen die meer zeggenschap van burgers eisen – zelf uitvoerig ervaring met het beteugelen van dit verschijnsel. Wilders wil meer referenda, maar laat in de eigen partij geen lidmaatschap toe. Toen Baudet vorig jaar kritische leden bleek te hebben, werden ze er bijna allemaal uitgewerkt.

De traditionele partijen gebruiken gestileerdere vormen tegen overmatige betrokkenheid. De PvdA beperkt de ledeninvloed al sinds de achterban het tweede kabinet-Den Uyl blokkeerde. D66 kwam terug op het raadgevend referendum toen de uitslag niet beviel. Zo bestrijdt elke partij de eigen principes op eigen wijze.

Want meer betrokkenheid van burgers is op papier gewenst, maar brengt helaas niet altijd het beste in ze boven. Het maakt ze niet ruimhartiger voor de betrokkenheid van andere burgers, met andere meningen.

Dus je kunt met meer participerende burgers de democratie denken te verbeteren – maar dat leidt lang niet altijd tot beter bestuur, meer democratie, of een betere democratische gezindheid bij de betrokken burger.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn.
    • Tom-Jan Meeus