Zoeken naar het zeldzame moment dat de regie weg is

Politieke fotografie De vijf foto’s die zijn genomineerd voor de Prinsjesfotoprijs 2018 laten fysieke, symbolische of geregisseerde afstand zien tussen politici en (foto)journalisten. „Het relaxte is eraf, op het Binnenhof.”

Op 13 februari 2018 stemde de Eerste Kamer hoofdelijk over de donorwet, een initiatief van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66). Het wetsvoorstel werd nipt aangenomen. De genomineerde foto is genomen tijdens de stemming. Foto Dirk Hol

Als fotojournalist op het Binnenhof moet David van Dam „creatief omgaan met de grenzen van het betamelijke”. Zijn collega Werry Crone, een 62-jarige veteraan, zegt: „Het relaxte is eraf, op het Binnenhof. Politici zijn zich zeer bewust van de camera. Ze willen de beeldvorming helemaal in de hand houden.”

De eerste foto die Werry Crone maakte op het Binnenhof, van Joop den Uyl in 1981, maakte hij met een vervalste perskaart. Hij parkeerde zijn Renault midden op het Binnenhof, en kon meteen beginnen met werken.

Maar politieke fotografie is een ingewikkeld vak geworden. De afstand tussen politici en journalisten is groter geworden. Voorlichters en beveiligers maken fotografen het werk moeilijk, politici willen hun imago regisseren. Tegelijkertijd eist het publiek meer openheid: kiezers willen de mens achter de politicus leren kennen, échte emoties zien.

Die worsteling tussen afstand en nabijheid is zichtbaar in de vijf genomineerde foto’s voor de Prinsjesfotoprijs 2018, die op 14 september wordt uitgereikt. Soms is de afstand fysiek, zoals bij de foto van Dirk Hol, die de spanning registreerde van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66), tijdens de stemming in de Eerste Kamer over de invoering van haar donorwet.

Dit zijn de andere genomineerden voor de Prinsjesfotoprijs:

Bij een demonstratie van boeren tegen de gaswinning in februari 2018 kroop minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) in een tractor en ging in gesprek met een boer.
Foto Werry Crone
Na het vragenuurtje op 12 juni 2018 ontmoette premier Mark Rutte (VVD) ‘treitervlogger’ Ismail Ilgun in de Tweede Kamer. Rutte had Ilgun eerder „tuig van de richel” genoemd. Het gesprek duurde een paar minuten. Rutte riep Ilgun op zijn leven te beteren.
Foto Remko de Waal
Na het aftreden van minister Jeanine Hennis (Defensie, VVD) op 3 oktober 2017 kreeg ze een erehaag op het ministerie van Defensie. David van Dam legde als enige dit tafereel vast.
Foto David van Dam
Op 13 februari 2018 kondigde minister Halbe Zijlstra (Buitenlandse Zaken, VVD) in de Tweede Kamer zijn aftreden aan. Hij had gelogen over een bijeenkomst met Vladimir Poetin. Van Dam fotografeerde het moment dat Zijlstra de mededeling deed.
Foto David van Dam

De hoofdelijke stemming was spannend: 38 senatoren stemden voor, 36 tegen. Hol zag Dijkstra op een spannend moment „een schietgebedje” doen, zegt hij. „Dijkstra straalde voortdurend zelfvertrouwen uit, maar ik voelde de spanning. Op dit moment was die eindelijk zichtbaar.”

Soms is de afstand symbolisch: Werry Crone fotografeerde minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) achter glas. Wiebes was op 1 februari op het Malieveld in een tractor geklommen, waar hij in gesprek ging met een boze veehouder. Crone: „Ik zag Wiebes naar binnen stappen en sprong op de motorkap. Zijn houding was heel Wiebes-achtig: een secure man, bijna een wiskundeleraar, die de wereld met verbazing aanschouwt.” Hoewel het glas verhinderde dat Crone het gesprek kon volgen, kon hij het beeld vastleggen dat hij al langer bij Wiebes zocht: dat van een buitenstaander in de politiek.

Guerrillafotografie

David van Dam moet zich steeds vaker bedienen van ‘guerrillafotografie’ om politici nog ongeregisseerd op de foto te krijgen. Dat lukte hem op 3 oktober 2017, toen minister Jeanine Hennis (Defensie, VVD) aftrad na een rapport over twee omgekomen militairen in Mali.

Van Dam ging voor de ‘autofoto’, „mijn specialiteit”, de vertrekkende bewindspersoon die wegrijdt. Toen hij ’s avonds laat buiten wachtte, zag hij de deuren van het ministerie van Defensie opengaan. Daar wachtte defensiepersoneel de afgetreden minister op in een erehaag. Van Dam trok een sprintje en blufte zich met „goedenavond” naar binnen, terwijl alle journalisten op afstand werden gehouden. „Ik dacht: bingo. Eenmaal binnen zag ik hoe Hennis gekust werd door de secretaris-generaal. Daarna liep ze geëmotioneerd door de erehaag.” Kort daarna werd Van Dam ontdekt en door een vloekende voorlichter naar buiten gestuurd.

Daarna begonnen de problemen pas echt, zegt Van Dam. Hij werd ondervraagd door drie marechaussees, die eisten dat hij zijn beelden zou wissen. Maar Van Dam hield voet bij stuk. Bovendien: hij had al foto’s naar de redactie van NRC gestuurd. Uiteindelijk bereikte hij een compromis: een paar foto’s mocht hij gebruiken, waaronder die van de erehaag. De rest niet.

ANP-fotograaf Remko de Waal kampte tijdens het nemen van zijn genomineerde foto met een ander soort afstand: hoe dring je door tot de ziel van „een uiterst camerabewust politicus” als premier Rutte (VVD)? „De premier wil al liever niet etend in beeld gebracht worden. Hij weet precies hoe hij moet overkomen.”

De Waal kreeg zijn kans in juni dit jaar, toen ‘treitervlogger’ Ismail Ilgun Rutte aansprak net buiten de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Rutte had Ilgun „tuig van de richel” genoemd, Ilgun had excuses geëist en niet gekregen. De Waal: „Ik dacht: hé, er gebeurt iets spontaans. Ik zoek altijd naar die zeldzame momenten dat een politicus de regie verliest. Dat gebeurde hier ook, want Rutte kon dit niet voorbereiden.”

De Waal registreerde een ongemakkelijk lachende Rutte, vlak nadat Ilgun gevraagd had of de premier hem nog altijd als tuig van de richel beschouwde. Directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst Stephan Schrover, midden in beeld achter camera’s, glimlacht. Maar ook hij heeft geen controle over de situatie meer. Het gesprekje duurde een paar minuten, tot Rutte het afkapte. De Waal: „De manier waarop Rutte naar zijn hand kijkt, verraadt het ongemak.”

Tussen kalender en PVV-fractie

De plenaire zaal van de Tweede Kamer is voor David van Dam een lastige plek om te fotograferen. Tijdens debatten mag hij niet vrij rondlopen, maar moet hij zich opstellen achter een onzichtbare streep tussen de kalender en de PVV-fractie.

Daar, op flinke afstand van ‘Vak K’, de vaste plek voor bewindspersonen, fotografeerde hij het moment dat minister Halbe Zijlstra (Buitenlandse Zaken, VVD) zijn aftreden bekendmaakte. Zijlstra bolt de wangen, om zijn emoties te onderdrukken. Rutte luistert ingetogen, de hand naar het voorhoofd.

Van Dam: „De afstand gebruik ik vaak in mijn voordeel, want daardoor moet ik scherp kiezen. In dit geval koos ik een goede hoek en wachtte ik op een moment dat er een persoonlijke emotie zichtbaar werd.” Soms, zegt hij, kiest hij verkeerd. „Tijdens de verkiezing van Khadija Arib tot Kamervoorzitter stond ik te ver weg, en ook nog op de verkeerde plek. Daar heb ik alleen achterhoofden en ruggen van.”

Ook Werry Crone ziet een voordeel aan de afstand tussen fotograaf en politicus. „De beste foto’s vind ik die waarin de fotograaf het tafereel niet beïnvloedt.”

De Prinsjesfotoprijs wordt op vrijdag 14 september uitgereikt tijdens het Haagse Prinsjesfestival. Meer informatie op prinsjesfestival.nl.
    • Guus Valk