Trump heeft America First, Rutte het Oranjegevoel

Analyse Oranjegevoel Premier Rutte verstaat de veranderende tijdgeest. Economisch nationalisme mag. Hou de hoofdkantoren (Shell, Unilever) hier.

Rutte tijdens zijn handelsmissie naar China eerder dit jaar. 250 deelnemers van 165 verschillende bedrijven reisden met de Nederlandse kabinetsdelegatie mee. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Economisch nationalisme. Het Oranjegevoel voor een bloeiend bedrijfsleven. Het is in Nederland nooit zo populair geweest.

De BV Nederland? Dat is handel, export, ondernemen over landsgrenzen heen, dienstverlening, industrie. De globalisering is bij wijze van spreken in Nederland uitgevonden, die VOC-mentaliteit, toch?

Daarom was expliciete politieke bescherming tegen buitenlandse overnames in Nederland tot voor kort een taboe. Dat deden landen als Frankrijk en Italië. Landen die niet voor niets geen economische koplopers waren.

Maar nu doet Nederland het ook. Pogingen van buitenlandse concerns in de afgelopen twee jaar om voedingsbedrijf Unilever (half-Nederlands, half-Brits), PostNL en verf- en chemiegigant AkzoNobel tegen hun zin over te nemen, stuitten op politieke tegenstand.

Dat was een ommekeer. In 2007 kregen drie buitenlandse banken ruim baan om ABN Amro te kopen en in drie moten te hakken. Op het Binnenhof was het Oranjegevoel toen ver te zoeken. De als arrogant ervaren ABN Amro-topman Rijkman Groenink kreeg zijn trekken thuis; ‘lekker puh’ was de teneur. Maar vrijdag zei minister-president Mark Rutte (VVD) na het kabinetsberaad dat je als land zo’n bedrijf maar één keer kunt verliezen. Komt nooit meer terug. Hij koppelde die stelling aan de afschaffing van de dividendbelasting (kosten: 1,9 miljard euro) en het behoud van de hoofdkantoren in Nederland van Shell (officieel een Britse vennootschap) en Unilever.

Lees ook het vragenstuk over de afschaffing van de dividendbelasting: Is het nou wel of niet een cadeautje voor beleggers?

Met zijn tegenstand tegen buitenlandse overnames heeft Rutte de veranderende tijdgeest haarfijn aangevoeld. Trumps America First is Rutte’s Oranjegevoel, al verschilt de praktische uitwerking. Zelfs de traditioneel liberale Britten gaan buitenlandse overnames scherper toetsen op hun gevolgen.

Wat is er mis mee?

Rutte’s Oranjegevoel, is daar iets mis mee? Voor hem zijn multinationals en hun hoofdkantoren een cruciale schakel in de Nederlandse economie. Hij heeft zelf bij eentje gewerkt (een Unilever-dochter). Die achtergrond maakt hem al een witte raaf in de politiek. Kamerleden worden eerder in ambtenarij en lokaal bestuur gerekruteerd dan bij grote ondernemingen. Dat draagt bij aan de strikte scheiding tussen politiek en bedrijfsleven in Nederland. Politici besturen, topmanagers ondernemen en veel uitwisseling is er niet.

Rutte is een fan van de multinationals: ze zijn exportmachines, zelf werkgevers, ze bieden via opdrachten werk aan honderdduizenden in het mkb en aan dienstverleners, van taxi’s tot fiscalisten aan de Amsterdamse Zuidas. Voor topmanagers van buitenlandse giganten met belangen in Nederland (staalbedrijf Tata, financier BlackRock) maakt Rutte tijd vrij in zijn agenda.

De moderne internationale aandeelhouder is notoir ontrouw aan ‘zijn’ bedrijf

De topmanagers van de grote Nederlandse multinationals maken zich, naast hun gewone zakelijke beslommeringen, zorgen om één onderwerp: hun aandeelhouders. De moderne internationale aandeelhouder is notoir ontrouw aan ‘zijn’ bedrijf. Topmanagers voelen zich kwetsbaar met zoveel geld dat over de wereld naar hogere rendementen zoekt en agressiever optreedt dan zij zijn gewend. Daarom zien zij graag dat het kabinet het lastiger maakt om bedrijven tegen de zin van de bestuurders te kopen. En de top van Unilever en Shell heeft nog een apart probleem: hun traditionele achterban van Britse aandeelhouders. Voor hen is de Nederlandse dividendbelasting een nadeel van vestiging in Nederland. Dus als dat van tafel kan, is dat een hele zorg minder. Vandaar die lobby.

Nu is er op hún Oranjegevoel, het Oranjegevoel van die topmanagers, wel het nodige af te dingen. Kijk naar de excessieve beloningen. Dan zijn meer bescheiden Nederlandse verhoudingen opeens niet de norm. Kijk naar hun daden: Nederland wordt niet ontzien bij saneringen en reorganisaties. Kijk naar de paspoorten aan de top. AkzoNobel wordt geleid door een Belg, met een Deense president-commissaris. De private-equityaandeelhouders van AkzoNobels Nederlandse chemietak hebben daar net een Amerikaanse baas benoemd.

Lees ook deze colum van Marike Stellinga. Misplaatst Oranjegevoel

Verkopen aan publiek en politiek

Het kabinet-Rutte III weet het nut van de hoofdkantoren van Unilever, Shell en andere multinationals en de noodzaak van de afschaffing van de dividendbelasting niet te ‘verkopen’ aan publiek en politiek. Coalitiepartner ChristenUnie mort hardop.

Daarvoor ontbreekt ook de basale informatie. Gek genoeg heeft het kabinet dat bij een ander wetsontwerp, dat net als het dividendbelasting óók over het vestigingsklimaat gaat en óók over belastingheffing, juist heel anders aangepakt.

Het kabinet wil het voordeel bij de inkomstenbelasting voor ongeveer 65.000 buitenlandse werknemers in Nederland bekorten van acht tot vijf jaar. Die regeling geldt voor mensen met een schaars talent: wetenschappers, ICT’ers, topvoetballers, topmanagers. De subsidie kost ongeveer 1 miljard euro, de bekorting levert 284 miljoen euro op en waarschijnlijk meer, denkt staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66).

Over de gevolgen van deze wetswijziging, die volgens de tegenstanders niet bijdraagt aan het vestigingsklimaat, is een pak informatie beschikbaar. Welke beroepen profiteren? Waar wonen de begunstigden? Is de regeling doelmatig? Wat doen de ons omringende landen om schaars talent te trekken? Hoe is de verdeling over de inkomensgroepen? Saillant feit: 225 mensen met een inkomen van meer dan 1 miljoen euro gebruiken de regeling. Dat kost de schatkist 84 miljoen euro.

Het heeft er veel van weg dat buitenlandse werknemers deels opdraaien voor het schrappen van de dividendbelasting voor buitenlandse beleggers. Bij de bekorting van de expatsubsidie ligt in elk geval alle informatie op tafel. Wat weerhoudt Kamerleden, ook die van de coalitie, om voor een zuivere besluitvorming eenzelfde feitenrelaas te eisen over de dividendbelasting?

    • Menno Tamminga