Drieweekse cursus voor conservatoren: eerste hulp cultureel erfgoed

Prins Claus Fonds

Cultureel erfgoed is vaak doelwit van geweld, of komt in gevaar door natuurrampen. Het Prins Claus Fonds traint conservatoren voor reddingsacties.

Zicht op de historische stad Palmyra. Foto Youssef Badawi/EPA

Bij calamiteiten lopen niet alleen mensen gevaar, ook cultureel erfgoed heeft dan bescherming nodig. Deze maand volgden 24 onderzoekers, conservatoren en collectiebeheerders, uit onder meer Afghanistan, Kiribati en Macedonië daarom een drieweekse cursus ‘eerste hulp bij cultureel erfgoed’, georganiseerd door het Nederlandse Prins Claus Fonds.

„Juist bij veel leed moeten we bronnen van positiviteit behouden”, zegt projectleider Deborah Stolk van het Cultural Emergency Response-programma van het fonds. „Mensen vinden erfgoed belangrijk: het zegt iets over wie ze zijn.” Kijk naar de geschokte reacties als erfgoed verloren gaat: de Boeddha’s van Bamyan die werden opgeblazen door de Talibaan, de archeologische opgravingen bij Palmyra die werden geplunderd door IS, de door een aardbeving verwoeste kathedraal van Christchurch.

Volgens de ervaren conservator en cursusleider Aparna Tandon draagt cultureel erfgoed een collectieve identiteit uit. „Daarom is erfgoed vaak doelwit van geweld. Onderzoekers moeten zich realiseren dat cultuur en identiteit inzet zijn van veel conflicten.”

De plek waar een van de Boeddha’s van Bamyan was, die werden opgeblazen door de Talibaan. Foto S. Sabawoon/EPA

Oftewel: cultuur is politiek. Ook bij een natuurramp – dan ontstaat vaak een „karikatuur van de samenleving”, zegt Stolk, „alle bestaande spanningen worden uitvergroot.”

Mensen kunnen heel boos worden als ze het idee hebben dat niet goed voor hun erfgoed wordt gezorgd, aldus Tandon. „Cultuurkenners die reddingswerk willen doen, worden zo een soort activisten”, zegt zij. „Ze moeten leren denken aan de politieke context. En ze moeten pragmatisch zijn, want in een crisis is geen tijd voor academische overpeinzingen.”

Natuurlijk, zegt Tandon, weet een conservator hoe een antieke vaas moet worden ingepakt en vervoerd. Maar die vaas uit een overstroomd museum loodsen, of langs een militair konvooi smokkelen, is een ander verhaal.

„Niet elke expert is geschikt als cultuur-redder”, zegt de Egyptenaar Abdelhamid Salah. Hij geeft leiding aan een speciaal rescue team voor Egyptisch erfgoed dat in 2014 de collectie van het Museum voor Islamitische Kunst in Kairo veiligstelde, nadat in de buurt een bom was ontploft. „We moesten voorkomen dat plunderaars in het museum kwamen en de artefacten evacueren”, zegt Salah. „Het was een chaos. Dat kan niet iedereen aan.”

Een Nederlands fonds betaalde mee aan de evacuatie van de Timboektoe-manuscripten tijdens de jihadistische bezetting van de stad in 2012. Maar na zes jaar zijn de manuscripten nog altijd niet terug. En was die heroïsche redding wel echt nodig?

Wereldwijd werken instellingen als het Amerikaanse Smithsonian Institution en VN-organisatie Unesco aan de bescherming van erfgoed. Het Prins Claus Fonds traint, in samenwerking met die organisaties, specialisten voor de noodsituaties. Ze moeten bij alle scenario’s een stappenplan volgen, zegt Stolk: „Analyseer de situatie: wat is de crisis? Om welk erfgoed gaat het? Wie zijn erbij betrokken?” Een gebouw dat beschoten wordt, loopt een ander risico dan een collectie artefacten die in de nasleep van een crisis geplunderd kan worden. Als de situatie dat toelaat, kan erfgoed ter plaatse worden gestabiliseerd: bijvoorbeeld door het gebouw te stutten. In andere gevallen wordt een evacuatie georganiseerd. „Het erfgoed wordt dan aan de directe dreiging onttrokken. De reddingswerkers bedenken waar het wordt opgeslagen en wanneer het weer terug kan”, aldus Stolk.

Belangrijk is de documentatie, zodat de redders vastleggen in welke staat zij het erfgoed aantroffen.

Tandon, die door erfgoedexperts wordt gezien als een pionier op het gebied van erfgoedbescherming, hoopt dat overheden, humanitaire noodhulpverleners en cultuurinstellingen een gezamenlijk protocol kunnen opzetten voor crisissituaties. „Wij cultuurkenners kunnen in praktische zin profiteren van het werk van de noodwerkers. Stel dat de VN honderd dekzeilen vervoert om een tentenkamp te bouwen voor ontheemden na een overstroming, dan is het handig een aantal extra tarps mee te nemen. Zo kunnen wij unieke wandschilderingen van die bevolking beschermen.”

En dan kan later worden nagedacht over de wederopbouw of reconstructie van beschadigde stukken. Tandon: „Mensen willen ergens naar terugkeren als zij iets ergs hebben overleefd. Die rol kan erfgoed óók spelen.”

    • Lisa Dupuy