Opinie

    • Maxim Februari

Chaos? Vooruitgang? Neem het leven in eigen hand

Er lopen twee lijnen door het wereldnieuws. Eén: er heerst chaos. Twee: we hebben alles onder controle. De laatste tijd proberen commentatoren daar voorzichtig een derde lijntje langs te leggen. Drie: we hebben niks onder controle, maar je kunt in je eentje wat aan de wereld morrelen en dan kan het maar zo gebeuren dat de chaos bedaart.

Het chaosverhaal is bekend. Het Westen gaat teloor. Nu bedrijven zelfstandig mondiaal opereren en geen militaire bescherming meer nodig hebben, verliezen natiestaten hun rol op het wereldtoneel. De oude machten grijpen nog wel hier en daar militair in, maar dat leidt alleen maar tot grote vluchtelingenstromen onze eigen kant op. In de westerse thuislanden verliezen onderklasse en middenklasse hun werk en hun publieke bescherming. Privatisering eet alles op. De democratie verkruimelt.

Bij zoveel verwarring en machteloosheid kun je in verschillende richtingen wijzen. Je kunt Trump voor alles verantwoordelijk houden, en denken dat het westen zou floreren als de president van de Verenigde Staten niet zo’n bruut was. Je kunt je hoop vestigen op het onderwijs en denken dat burgers bravere leiders zouden kiezen als ze maar slimmer waren. Je kunt de onderklasse de schuld geven.

Dan is er de tweede lijn door het nieuws. Die is opgewekter en laat zien dat alles verschrikkelijk goed gaat met de wereld. Extreme armoede is wereldwijd snel afgenomen, ziektes zijn uitgebannen, vrouwen in Saoedi-Arabië mogen een auto besturen, de levensverwachting stijgt merkbaar, in Nederland is 85,4 procent van de volwassenen tevreden met het leven.

Nou meet je dat niet zomaar. Hoe je armoede meet, bijvoorbeeld, is een onderwerp van verwoede, academische discussie. Want wat meet je eigenlijk? Inkomen? Consumptie? Toegang tot de gezondheidszorg? Welzijn? Of alles tegelijk, maar in welke mix? Zelfrapportage door burgers is niet erg betrouwbaar en rapportage door instanties is afhankelijk van hun definities. Hoe tevreden ben je met het leven? Definieer tevreden. Definieer het leven.

Weet ik veel.

Niet de leiders, niet het systeem, maar het doen van de eenling bepaalt de geschiedenis

De tweede route door het nieuws heeft zo geleid tot de moderne illusie dat je de volgorde ook kunt omkeren. De illusie dat je vooruitgang niet alleen kunt meten, maar dat je door te meten ook vooruitgang kunt boeken. Dat je diversiteit in kunst kunt meten – en die diversiteit dan kunt bevorderen door gemeten gebrek eraan via subsidiemaatregelen te bestraffen. Dat je depressie kunt bestrijden door te meten wanneer die weer over is. Maar hoe dan? Definieer depressie. Definieer ‘over’.

Dit moderne geloof in kwantificering is bij nader inzien een stuk minder blijmoedig dan het lijkt. Kwantificeren lost niet vanzelf iets op, het biedt vooral houvast en de mogelijkheid tot oordelen en veroordelen. Veel pogingen om waarden te meten en van bovenaf in de samenleving te gieten komen voort uit de overtuiging dat het leven anders in chaos ontaardt. Waarom willen verzekeraars resultaten van psychiatrische behandelingen meten? Omdat ze denken dat die lapzwansen van een psychiaters anders zo lang mogelijk zinloos blijven behandelen. Waarom wil China data van de burgers? Waarom weegt de overheid mijn vuilniszak?

Nu het derde lijntje. Een praktisch lijntje dat voorzichtig probeert dingen maar gewoon te gaan doen. Jurist Cass Sunstein bespreekt in The New York Review of Books literatuur over het dagelijks leven in de nazitijd. De boeken laten zien dat chaos en vertwijfeling kunnen uitmonden in verschrikkingen. Ze leren ook hoe belangrijk het reddende gedrag is van al die individuele burgers die nooit in de geschiedenisboeken belanden.

James Madison, vierde president van de Verenigde Staten, heeft het gezegd. „Is er geen deugd in ons midden? Zo niet, dan zitten we in een ellendige situatie. Geen theoretische richting – geen bestuursvorm kan ons veiligheid bieden.” De enige bescherming tegen tirannen, concludeert Sunstein, ligt in het individuele geweten, en in de beslissingen die individueel en vrijwel onbewust worden genomen.

De econoom Kaushik Basu zegt vrijwel gelijktijdig hetzelfde. Weliswaar lijken regimes topdown te werken, schrijft hij op opiniesite Project Syndicate, maar in feite zijn ze het resultaat van de keuzes en overtuigingen van „ordinary individuals”. En in de zelfde week gaat een filmpje viraal waarin de Amerikaanse politicus Beto O’Rourke de westerse vrijheden bezingt. Die zijn niet alleen door officials verworven, maar vooral door de individuele burgers „who took their lives into their hands”.

Lees ook deze reportage: Op campagne met Beto O’Rourke in Texas: Een gevecht met de cowboycultuur

Niet de leiders, niet het systeem, zeggen deze voorzichtige optimisten, niet het vertwijfelen of het meten, maar het doen van de eenling bepaalt de geschiedenis. Dat biedt perspectief.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.
    • Maxim Februari