Een selfie met Franco – nu het nog kan

Spanje Vrijdag bepaalde het Spaanse kabinet dat Franco weg moet uit zijn praalgraf. Fans van de ex-dictator gaan nog snel op bezoek.

De Vallei der Gevallenen: mag Franco’s lichaam er zijn of niet zijn? Dat is de vraag. Foto Juan Carlos Hidalgo/EPA

Vlak nadat Juan Manuel García een selfie bij het graf van Francisco Franco heeft gemaakt, loopt hij in gedachten verzonken door een donkere gang van marmer. In zijn herinneringen gaat hij veertig jaar terug in de tijd. „Ik kwam hier een paar jaar na de dood van Franco voor het eerst met mijn vader. En nu ben ik hier met mijn gezin. Hier ligt een deel van onze historie. En dat moet zo blijven”, zegt de Spanjaard uit het bijna 400 kilometer verderop gelegen Jaén. „Het doet me nu meer dan destijds. Ik zie bij veel anderen ook emoties boven komen. Het ligt allemaal nog vers in het geheugen.”

Franco stierf 20 november 1975 als een dictator van een tot op het bot verdeeld land. Een kleine 43 jaar later staan verschillende partijen opnieuw lijnrecht tegenover elkaar rond de vraag of zijn lichaam weg moeten worden gehaald uit ‘De Vallei der Gevallenen’ even buiten Madrid. Het praalgraf ligt in een enorme basiliek die Franco nog bij leven door (politieke) gevangenen en dwangarbeiders liet uithakken uit een berg.

Bovenop het rijksmonument dat in 1959 werd geopend voor de slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939), staat een 130 meter hoog kruis. Het wordt beheerd door een orde van benedictijnen.

José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de fascistische Falangepartij en doodgeschoten in 1936, kreeg er na de opening in 1959 een ereplaats. Franco zelf kwam daar na zijn dood in 1975 naast te liggen, al werd het monument oorspronkelijk nooit als zijn mausoleum gebouwd. Daartoe werd pas na zijn dood besloten door verschillende betrokken partijen onder wie koning Juan Carlos en de familie van Franco.

Familie is tegen herbegraven

De nieuwe socialistische regering van Pedro Sánchez besloot – tot woede van ‘rechts Spanje’ – vorige week per decreet dat de resten van El Generalísimo nog voor het einde van het jaar herbegraven zullen worden.

De nabestaanden van Franco hebben protest aangetekend. Ze zullen alle juridische middelen aanwenden om ervoor te zorgen dat zijn resten niet worden weggehaald. Als ze echter niet binnen twee weken bepalen waar de volgende rustplaats van El Caudillo zal zijn, neemt de regering, die beslissing.

Lees ook: Graf van Franco al meer dan 40 jaar een open zenuw

Jesús Martín, die iedere week helpt bij de mis in de basiliek, ziet al snel dat er deze zondag een heel ander publiek is gekomen. Al vroeg in de morgen is het filerijden voor El Valle de los Caídos. De meeste bezoekers leggen negen euro neer om het graf van Franco nog een keer met eigen ogen te kunnen zien. Degenen die juist een eerbetoon brengen aan de duizenden die tijdens de broederstrijd het leven lieten, zijn vandaag in de minderheid.

De zondagse mis zit afgeladen vol. Vlakbij het graf van Franco wordt de zegen uitgesproken. Gelovigen knielen bij het altaar en krijgen een hosti uitgereikt. In de kerkbanken wensen ze elkaar even later al handenschuddend ‘vrede’ toe. Over het lot van Franco wordt tijdens de eucharistieviering met geen woord gesproken. Verheerlijking van de oud-dictator is er verboden.

„Het is een hele normale mis”, probeert Jesús Martín na afloop uit te leggen. „Hier vinden dezelfde rituelen plaats als in andere katholieke kerken. In mijn ogen zou dat moeten blijven. Maar omdat Franco hier sinds 1975 begraven ligt, is het gecompliceerd geworden. Elke keer als er een nieuwe ontwikkeling is, neemt het bezoek toe en komen oude tegenstellingen boven. Openlijk spreken over de burgeroorlog is nog steeds taboe.”

María Laura Vazquez reageert geïrriteerd als haar echtgenoot Carlos niet met zijn naam in de krant wil. „We hoeven ons toch nergens voor te schamen? Viva España!”, zegt de Spaanse uit Burgos, van oudsher een gebied waar veel aanhangers van Franco vandaan komen. „Franco heeft heel veel voor ons land betekend. Hij verdient het om hier een speciaal graf te hebben. Het is waanzin omdat weg te halen.”

Vázquez krijgt bijval van tal van anderen die zich met hun mobieltjes om het graf van Franco hebben verzameld. De conservatieven voelen hier verbondenheid met elkaar. Discussies met tegenstanders worden niet gevoerd. „Als je hier zijn graf weghaalt, dan vernietig je een deel van de geschiedenis”, stelt Manuel Rodríguez uit Alicante. „Zoals de Talibaan dat in Afghanistan hebben gedaan. Dat mogen we niet laten gebeuren.”

Verzoeningsmonument

De strijd om het graf van Franco maakt duidelijk dat Spanje zijn verleden nog lang niet heeft verwerkt. In Madrid is al maanden een expositie te zien over de gruweldaden van de Duitsers in Auschwitz, maar over de Spaanse Burgeroorlog zou zoiets ondenkbaar zijn in de Spaanse hoofdstad. „Op school hebben we nooit les over Franco gehad”, zegt de 20-jarige Irene López uit Salamanca. „Als we aan de Burgeroorlog toe waren, dan was het al snel vakantie. Misschien ligt het allemaal nog te gevoelig. In Salamanca was bijna iedereen franquist. Je had geen keuze. Ik zie ‘De Vallei’ als een prachtig historisch monument. Van mij mag Franco blijven liggen.”

‘De Vallei der Gevallenen’ was ooit door Franco bedoeld als een ‘verzoeningsmonument’, maar juist door zijn aanwezigheid blijft deze plek Spanjaarden tot op de dag van vandaag verdelen.

    • Koen Greven