CO₂ uitstoten gaat nu echt geld kosten

Energietransitie

Het wordt voor bedrijven steeds duurder om CO2 uit te stoten. Na een valse start kan de Europese emissiehandel ETS eindelijk een rol gaan spelen in de verduurzaming.

Het heeft meer dan tien jaar geduurd, maar het Europese handelssysteem dat de uitstoot van broeikasgassen moet terugdringen, begint serieus te worden iStock

Ze zijn in één jaar ruim driemaal zo duur geworden, en bijna niemand vindt het erg. Sterker nog, een verdere prijsstijging van CO2-rechten zou zelfs door velen worden toegejuicht. „Bemoedigend”, zegt de milieuactivist over de recente prijsstijging. „In veel gevallen een goede stimulans voor innovatie”, zegt de pleitbezorger voor de industrie.

Het heeft meer dan tien jaar geduurd, maar het Europese handelssysteem dat de uitstoot van broeikasgassen moet terugdringen, begint serieus te worden. Vandaag de dag kost het vervuilende bedrijven ruim 20 euro om in Europa 1 ton CO2 of een vergelijkbaar broeikasgas uit te stoten. En hoe hoger dat bedrag wordt, des te groter wordt de stimulans om duurzaam te produceren. Met als doel om in 2030 de Europese uitstoot van de betrokken bedrijven met 43 procent te reduceren.

  1. Waarom is de prijs zo lang laag geweest?

    De economie stortte in 2008 in elkaar toen het Europese ETS, het Emission Trading Scheme, net zo’n beetje op gang was gekomen. Door het overaanbod aan rechten, die geregeld geveild worden, bleef de prijs jarenlang laag. Nog maar twee jaar geleden bijvoorbeeld was het aanbod van rechten tweemaal zo groot als wat er daadwerkelijk werd ‘opgebruikt’.

    Voor insiders komt de huidige stijging niet als een verrassing, „maar wel dat die in één week met ruim 10 procent stijgt”, zegt ABN Amro-analist Hans van Cleef. De stijging heeft alles te maken met het voornemen van de Europese Commissie om het mes te zetten in het aantal rechten dat geveild mag worden. De komende vijf jaar worden de rechten die op de plank blijven liggen steeds met een kwart teruggebracht. Iedereen weet dat het dan met de aanhoudende economische groei op een zeker moment gaat wringen. „Daarom zie je dat bedrijven nu rechten gaan aanschaffen”, zegt Van Cleef.

    Los van het opschonen van de voorraden heeft de Europese Commissie bepaald dat het totaal aan toegestane CO2-uitstoot voortaan jaarlijks met 2,24 procent afneemt. Dat was ruim 1,7 procent.

  2. Gaat de CO2-uitstoot voortaan dus elk jaar naar beneden?

    Zo eenvoudig ligt het niet. Met de emissierechten wordt minder dan de helft van de totale uitstoot in Europa (EU plus Noorwegen, IJsland en Liechtenstein) ‘gecoverd’. De uitstoot van schepen, cv-ketels, koeien en scooters – om maar wat te noemen – valt niet binnen dit systeem.

    Lees ook: Brede steun voor halvering uitstoot CO2, de ambitie van Rutte III overtreft die van de EU

    Het gaat in de 32 landen in totaal om 11.000 bedrijven, waarvan 435 in Nederland. Per bedrijf wordt berekend hoe groot de uitstoot was en hoeveel rechten daar dus tegenover moeten staan. De rechten worden vooral afgenomen door energieproducenten en chemische fabrieken. Ook de uitstoot van vliegtuigen maakt deel uit van het systeem, voor zover het om vluchten binnen Europa gaat.

  3. Wie profiteert er van een hogere CO2-prijs?

    De opbrengst van ‘nieuwe’ emissierechten die in Nederland worden geveild belandt in de Nederlandse schatkist. Door de hogere prijs nemen de inkomsten nu fors toe. In 2017 kwam er nog 190 miljoen binnen. Alleen al in de eerste helft van 2018 was de opbrengst 201 miljoen, terwijl voor het hele jaar 224 miljoen is begroot. Met de huidige prijs kan de jaaropbrengst op een half miljard uitkomen.

    Lang niet elk emissierecht wordt door een fabriek gekocht. De EU heeft een lijst van maar liefst 44 sectoren samengesteld die de komende vijf jaar gratis rechten krijgen. Daarbij gaat het om bedrijven die in moeilijkheden zouden komen als ze de heffing doorberekenen aan de klant. Om te voorkomen dat die industrie uit Europa wegtrekt, wordt bijna de helft van alle emissierechten gratis verstrekt, de zogeheten carbon leakage. Voorwaarde is wel dat zo’n bedrijf in vergelijking met zijn concurrenten efficiënt produceert.

  4. ETS is een Europees handelssysteem. Komt Europa zo niet op achterstand met bijvoorbeeld de VS of China?

    Een deel van dit probleem wordt al opgelost door het gratis verstrekken van emissierechten. Daar komt bij dat het juist de bedoeling is dat de industrie elektrificeert, duurzame oplossingen vindt en dus de uitstoot vermindert, waardoor de beprijzing in de toekomst minder ingrijpend wordt. En natuurlijk is niet elk product onder hevig aan mondiale concurrentie. „De raffinaderijen in Rotterdam bijvoorbeeld produceren voor het grootste deel voor de Europese markt”, zegt directeur Hans Grünfeld van VEMW namens de energie-intensieve bedrijven.

    Hij is er niet verbaasd over dat veel bedrijven zelfs pleiten voor een hogere CO2-prijs. „Dat kan een extra prikkel zijn voor innovatie, maar in de tussentijd moet je de extra kosten wel kunnen doorberekenen. En voor sommige bedrijven valt de schade mee: de uitstoot bij de productie van bij wijze van spreken boter is niet zo hoog, dan kan je wel ongestraft voor een hoge CO2-prijs zijn.”

  5. Wat is een bedrijf in de praktijk kwijt aan die emissierechten?

    Universitair onderzoeker Frits Otte neemt als voorbeeld de Hemwegcentrale die met kolen in het Amsterdamse havengebied stroom produceert. Die stoot, uitgaand van een productie van 4 miljoen megawattuur jaarlijks naar schatting zo’n 3 miljoen ton CO2 uit. Als we uitgaan van een emissieprijs van 20 euro, tikt dat jaarlijks met 60 miljoen euro lekker aan. „Als de overheid die centrale sluit, zou het goed zijn als die voortaan jaarlijks die uitstootrechten koopt. Je haalt dan die emissie uit de markt”, zegt Otte. „Dat geldt ook als het Rijk een windpark subsidieert. Dan zijn er voor de stroomproductie minder rechten nodig, maar in de praktijk blijven deze in de markt.”

  6. Bij welke CO2-prijs komt het doel van Parijs, een maximale opwarming van 2 graden, echt dichterbij?

    Een echt effectieve prijs is moeilijk te bepalen, alleen al omdat lang niet alle bedrijven verplicht zijn hun emissies te bepalen. Daar komt bij dat het ETS alleen in Europa functioneert en in de meeste landen geen vergelijkbare initiatieven bestaan.

    Toch hebben economen van de High-Level Commission on Carbon Prices, een uitvloeisel van het Akkoord van Parijs, een poging gedaan om met een prijsindicatie te komen. Om echt een energietransitie te forceren zei onder meer medevoorzitter Joseph Stiglitz vorig jaar uit te gaan van een noodzakelijke prijs van 50 tot 100 dollar in 2030. In 2020 zou die CO2-prijs al op 40 dollar moeten liggen, denkt de Nobelprijswinnaar.

    Een flinke prijsstijging zou het kabinet politiek goed uitkomen. Rutte III is van plan een minimumprijs voor CO2 voor stroomproducenten in te stellen. Dat voornemen heeft tot kritiek geleid, vooral omdat het de Nederlandse concurrentiepositie zou verslechteren. Omdat het om een minimumprijs van 18 euro gaat in 2020, haalt een hogere marktprijs de angel uit dit conflict.

    Lees ook: Uit een studie blijkt dat het beter is als Nederland niet als enige een CO2-prijs voor centrales invoert

    Voor Peer de Rijk van milieuorganisatie WISE mag de prijsstijging nog wel wat verder gaan. „Bemoedigend”, noemt hij de recente groei, maar hij is voor extra maatregelen om de prijs sneller te laten stijgen. „Ze moeten stoppen met het gratis weggeven van de rechten aan bedrijven waarvan de concurrentiepositie niet wordt bedreigd. Verder moet er een bodemprijs komen en dient ook het emissieplafond sneller te dalen.” Om de rechten versneld uit de markt te halen voert WISE de vooral symbolische actie Carbonkiller waardoor particulieren emissierechten kunnen kopen. Die worden vervolgens vernietigd. Deze actie is nu flink duurder geworden.

    • Erik van der Walle