De koplampen en achterlichten van een passerende vrachtwagen schijnen over het Mount Weather Emergency Operations-centrum bij Bloomfield, Virginia. De zwaargeheime locatie omvat veel ondergrondse bunkers, waar overheidsinstellingen naartoe worden verhuisd in het geval van een nucleaire oorlog.

Foto Jim Lo Scalzo/EPA

Smeltende huid en andere ‘horror’: expert waarschuwt met kernwapen-roman

Kernwapens De rode knop, ‘fire and fury’ – kernwapens zijn terug van (nooit) weggeweest. De Amerikaan Jeffrey Lewis schreef een kernoorlog-roman om ook jongeren van dit grote gevaar te doordringen.

Het is mei 2023 en een Amerikaanse onderzoekscommissie publiceert haar bevindingen over de kernoorlog met Noord-Korea, drie jaar eerder. De vijand is van de kaart geveegd, er zijn bijna anderhalf miljoen Amerikanen omgekomen – onder wie First Lady Melania Trump – en overheidsinstellingen zijn verhuisd naar het platteland van Virginia.

Speculatief natuurlijk, science-fiction. „Maar ik heb het niet zomaar uit mijn duim gezogen”, zegt Jeffrey Lewis, auteur van het begin deze maand verschenen boek The 2020 Commission Report on the North Korean Nuclear Attacks Against the United States.

Lewis geldt wereldwijd als expert in kernwapenstrategie, nonproliferatie en ontwapening. Hij doceert aan het Middlebury Institute of International Studies bij Monterey, doet onderzoek aan Stanford en beheert de blog Arms Control Wonk. En nu is hij fictie-auteur. Over kernwapens. Want dat was nodig: ook op een publiek buiten de academische context overbrengen welke risico’s er kleven aan het kernwapenarsenaal.

„Deze roman is geboren uit frustratie”, vertelt Lewis aan de telefoon vanuit Californië. „Al jaren probeer ik het kernwapenprogramma van Noord-Korea te doorgronden. Maar wanneer ik in de VS probeerde uit te leggen hoe dat land denkt, stuitte ik op een muur van verzet. Hier telt één manier van denken over het kernwapenarsenaal, één strategie – de Amerikaanse – die serieus wordt genomen. Men vond het denkproces van de ‘andere kant’ niet interessant.”

Fotograaf Jim Lo Scalzo bezocht voor zijn fotoessay Two Minutes to Midnight plaatsen in de VS die te maken hebben met de voorbereiding op een kernoorlog. Foto Jim Lo Scalzo/EPA

Berekenend

Lewis kent Noord-Korea als een regime dat zoveel mogelijk heeft geprobeerd het kernwapenprogramma schielijk te verbergen, terwijl de ontwikkeling daarvan razendsnel ging. En hoe makkelijk het ook is om Kim Jong-un als een purely evil genius weg te zetten – zoals vaker gebeurt door politici of journalisten – irrationeel is hij niet. Berekenend en tot veel bereid om het eigen voortbestaan te bewerkstelligen of te bevechten: dat wel. Combineer dat met een flinke dosis wantrouwen, gebaseerd op een lange geschiedenis van over-en-weer uitdagen met buurland Zuid-Korea en aartsvijand VS, „en dan ontstaan er enkele heel logische denkpatronen in het militair apparaat van Noord-Korea”, doceert Lewis.

Lees meer over de nucleaire strategie van de regering-Trump: Grotere dreiging, nieuwe wapens

Maar zijn publiek miste dat inlevingsvermogen, concludeerde hij. Door fictie te schrijven en daarin aandacht te geven aan Noord-Koreaanse personages wil hij lezers aansporen zich die denkpatronen in te denken. Lewis haalt een scène uit zijn boek aan: wat de Amerikanen zien als een gezamenlijke militaire oefening met bondgenoot Zuid-Korea, wordt in de Noord-Koreaanse commandoketen geïnterpreteerd als een gevaarlijke troepenopbouw ter voorbereiding van een aanval. „Desinteresse en daaropvolgende misverstanden kunnen dan een levensgevaarlijke situatie opleveren.”

The 2020 Commission Report schreef hij tussen kerst en eind april. In diezelfde periode keken politici en journalisten met argusogen naar de voorbereidingen op de diplomatieke top tussen Donald Trump en Kim. Die ontmoeting werd aangekondigd en uitgesteld, ging in juni tóch door en was volgens de Amerikaanse president een ‘historisch succes’.

Lewis heeft een andere lezing: „Ik geloof niet dat de top zal leiden tot een Noord-Korea zonder kernwapens. Dat heb ik ook gezegd als analist: we hebben ze dit al zo vaak horen beloven. Ze hanteren niet eens dezelfde definitie van ‘denuclearisering’.”

Afgelopen dinsdag kreeg hij bijval van het Internationaal Atoomenergieagentschap, omdat aanwijzingen van de ontwapening van Noord-Korea uitblijven. Daarvoor concludeerden de Verenigde Naties en Amerikaanse inlichtingendiensten al dat het land sancties omzeilt en doorgaat met het bouwen van raketten.

Smeltende huid

In het boek zijn pogingen om Trump en Kim nader tot elkaar te brengen op niets uitgelopen. De commissie noemt de ontwikkelingen van 2018 een „tijdelijke dooi” waarna het wederzijds wantrouwen verergerde.

Lees over de onderhandeltechnieken van Kim Jong-un: De familie Kim doet beloftes en gaat er met de buit vandoor

Na augustus 2018 – tot dan blijft Lewis trouw aan de nieuwsfeiten – ontspint zich een diplomatieke thriller, met als climax de atoomoorlog. In de VS worden Hawaii, New York, het noorden van Virginia en het zuiden van Florida getroffen door thermonucleaire bommen. (Volgens experts ligt de Westkust van de VS nu al binnen bereik van het Noord-Koreaanse arsenaal.) „Niemand zal de verschrikkelijke scènes kunnen vergeten”, laat Lewis de commissieleden optekenen. Het rapport vermeldt smeltende huid, radio-actieve neerslag. Ontelbare lijken worden weggedragen. Die omschrijvingen baseerde Lewis op de ooggetuigenverslagen van overlevenden van Hiroshima.

Al direct na de bombardementen op Nagasaki en Hiroshima in 1945 namen wetenschappers initiatieven om het publiek nucleair begrip bij te brengen. Bezorgde onderzoekers van het voormalige Manhattan Project, het eerste kernwapenprogramma van de VS, kwamen samen als het Bulletin of Atomic Scientists, om te waarschuwen voor de gevaren van het arsenaal dat ze zelf hadden helpen ontwikkelen. De organisatie verzet nog elk jaar de Doomsday Clock, die aangeeft op hoeveel minuten van ‘middernacht’ – een catastrofale crisis – de mensheid staat. Dat hangt af van politieke retoriek, ’s werelds kernwapenarsenalen en andere wereldproblematiek, zoals klimaatverandering. In januari werd de klok op 23.58 uur gezet, het gevaarlijkste tijdstip sinds het hoogtepunt van de Koude Oorlog in de jaren tachtig. Reden, volgens voorzitter Rachel Bronson: „het nucleaire landschap”.

De Koude Oorlog behoort al bijna drie decennia tot de geschiedenis. Een volledige generatie is inmiddels opgegroeid zonder de dreiging van de paddenstoelenwolk. Nu westerse politici bekvechten met en over ‘schurkenstaten’ Iran en Noord-Korea en hun race naar de atoombom, heeft dat publiek behoefte aan uitleg, vinden meer experts.

„Een friendly reminder: er liggen wereldwijd nog ruim 16.300 atoomwapens”, zegt Tara Drozdenko, van de in Washington DC gevestigde Outrider Foundation, die streeft naar een atoomwapenvrije wereld. „Mensen onder de dertig realiseerden zich waarschijnlijk niet eens dat kernwapens nog van belang zijn in de internationale politiek.”

Atoombom op Amsterdam

Om ook dit jongere publiek te doordringen van de ernst van een kernwapenoorlog maakt Outrider gebruik van onorthodoxe communicatiemiddelen, veelal online. Zo ontwikkelde de stichting een interactieve kaart waarop in detail de schade van een nucleaire aanval wordt weergegeven. Laat je een relatief kleine atoombom van vijftien kiloton op het centrum van Amsterdam vallen, dan brengt dat een schokgolf teweeg over vier vierkante kilometer; de nucleaire straling reikt tot iets meer dan vijf kilometer vanaf de inslag. 36.574 mensen komen om. En dat zijn alleen de gevolgen van een grondexplosie: als de bom in de lucht tot ontploffing zou worden gebracht, ligt het dodental veel hoger.

„Het is wat morbide”, geeft Drozdenko toe. „Maar het maakt wel indruk. De kaart is al meer dan twee miljoen keer gebruikt sinds we ’m in maart lanceerden. Uiteindelijk willen we een mentaliteitsverandering teweegbrengen. Geen paniek zaaien, maar realiteitszin.”

Lewis schetst hoe snel het in realiteit ‘middernacht’ kan worden. De commissie onderzoekt in het boek de omstandigheden – of eerder, de misverstanden die hebben geleid tot de nucleaire winter. „We maken allemaal fouten. De functionarissen die de Amerikaanse strategie in het geval van een nucleaire oorlog zouden moeten bepalen, zijn dan niet minder menselijk.”

Wat zijn volgens de academicus de problemen in de besluitvorming? Ten eerste, zegt Lewis, „kon ik natuurlijk niet om Donald Trump heen. Ik denk dat sommige medewerkers zich genoodzaakt zouden voelen om eerst en vooral de president te managen, voordat ze de eigenlijke crisis zouden kunnen analyseren. Dat is natuurlijk niet de bedoeling. Denk aan de ophef die ontstaat als Trump zich in de buitenlandpolitiek mengt: hij beledigt staatshoofden, wat hij tweet staat haaks op wat zijn regering zegt.” De strubbelingen met minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo en zijn voorganger Rex Tillerson, het tekort aan diplomaten op het ministerie van Buitenlandse Zaken; in The 2020 Commission Report komt het allemaal aan bod.

En voor het boek werd een nieuw Twitter-profiel opgezet, @tehDonaldJTrump, dat omineuze berichten plaatst als:

„Dit scenario is niet ondenkbaar”, zegt Lewis. En dat komt niet alleen door een losgeslagen twitteraar-in¬-chief. Als onderzoeker en beleidsadviseur is Lewis vaak getuige geweest van het groepsproces in crisisoverleg, waarin zelfs de best ingevoerde beslissers in psychologische valkuilen stappen, waardoor ze uiteindelijk niet adequaat reageren: „Experts hebben last van wat we de verleiding van de achtergrondkennis kunnen noemen. Wie veel weet, twijfelt veel. Ze zien de signalen van een naderende aanval, maar kunnen, geïnformeerd door alle keren dat die signalen iets anders betekenden, niet geloven dat het nu wel gebeurt.” Voorafgaand aan Pearl Harbour en 9/11 onderschepten de inlichtingendiensten genoeg waarschuwingen. Lewis: „Alleen: daar werd niet naar gehandeld. Dat is de conclusie achteraf.” Zo gaat het in zijn boek ook.

Het schrijfproces stelde Lewis voor morele keuzes. „Hoe sensationeel maak ik het? Wie geef ik de schuld? Wil ik paniek zaaien? Ik ben op zoek gegaan naar de balans, zodat lezers zich zouden richten op de psyche van de besluitvorming en niet de ‘boem’. Omdat het resultaat van die beslissingen zo angstaanjagend kan zijn. Dus ja, keuzes. En dan hoefde ík niet eens een nucleaire oorlog af te wenden.”

De munitiebunkers in Edgemont, South Dakota.Foto Jim Lo Scalzo/EPA
    • Lisa Dupuy