Japan is frauderende bedrijven zat

Bedrijfsschandalen Afgelopen weken was het weer raak in Japan: Mazda, Suzuki en Yamaha gaven toe te sjoemelen met emissietests. Door een gedragscode voor bedrijven aan te scherpen, hoopt de overheid het tij te keren.

Toshihiro Suzuki, de ceo van Suzuki, buigt tijdens een persconferentie waarin hij excuses aanbiedt voor het sjoemelen met emissietests. Foto Toru Hanai/Reuters

„Het klopt dat wij verkeerd hebben gehandeld met emissietests. Hiervoor bieden wij onze oprechte excuses aan”, zei een woordvoerder van motorbedrijf Yamaha tijdens een persconferentie op donderdag 9 augustus. Op diezelfde dag maakten autofabrikanten Mazda en Suzuki eveneens een diepe buiging om berouw te tonen voor gesjoemel.

Aan dit beeld zijn Japanners inmiddels gewend geraakt, want de voorbije jaren was het bijna iedere maand raak. Fraude is niets nieuws in Japan – denk bijvoorbeeld aan de grootschalige boekhoudfraude bij Olympus in 2011 – maar het aantal ontdekte fraudegevallen is sinds dat schandaal fors gestegen.

De financiële toezichthouder, in het Japans kinyucho, kwam echter pas in 2015 in actie nadat elektronicabedrijf Toshiba, dé nationale trots van Japan en tevens paradepaardje van de overheid, ruim 1 miljard euro te veel aan winst had gerapporteerd.

Niet lang daarna introduceerde kinyucho een corporate governance code, een gedragscode voor beursgenoteerde bedrijven. De toezichthouder stelde in totaal 73 regels op die het Japanse bedrijfsleven moesten behoeden voor een verdere afbreuk van zijn imago.

Uit een enquête van de overheid bleek dat in het jaar na de introductie van de gedragscode ruim 90 procent van de beursgenoteerde bedrijven zich aan de richtlijnen hield. Toch kwamen nieuwe fraudegevallen aan het licht, bijvoorbeeld bij staalproducent Kobe Steel. Het bedrijf had ruim vijftig jaar zijn kwaliteitscontroles handmatig opgevijzeld. Bestuurders waren al die tijd op de hoogte.

In een tijdspanne van minder dan een jaar werd bij een groot aantal bedrijven fraude ontdekt, onder andere bij Nissan, Subaru en Mitsubishi, Mitsubishi Materials, Toray Industries en Takata. De fraude bleef niet altijd zonder gevolgen: door de ondeugdelijke airbags van Takata kwamen in de VS zestien mensen om het leven.

Toshihiro Suzuki is de opvolger van Osamu Suzuki, die moest aftreden toen de autofabrikant in 2016 in opspraak kwam vanwege gesjoemel met uitstoottests EPA/FRANCK ROBICHON

Ondoorzichtig

In juni besloot de toezichthouder de code te hervormen. Een welkome hervorming, denkt Hidetaka Aoki, hoogleraar corporate governance aan de Chuo Universiteit in Tokio. Hij onderzocht Japanse bedrijfsschandalen, en is van mening dat een aantal structurele problemen wordt aangepakt met de hervormde gedragscode.

„Een van de problemen bij veel Japanse ondernemingen is dat de besluitvorming ondoorzichtig is, met name de manier waarop bestuurders worden aangesteld – dat moet transparanter”, zegt Aoki. De gedragscode roept bedrijven op om ook buiten de eigen gelederen te kijken naar geschikte opvolgers voor aftredende bestuurders.

Momenteel heeft slechts 17 procent van de beursgenoteerde bedrijven in Japan een benoemings- en beloningscommissie. De code moedigt bedrijven aan om een dergelijke commissie in het leven te roepen, het liefst bestaande uit onafhankelijke commissarissen, zodat er naar kwaliteit wordt gekeken in plaats van loyaliteit.

Veel bedrijven beweren onafhankelijke commissarissen te benoemen, maar Aoki betwijfelt in hoeverre zij werkelijk onafhankelijk zijn. „Bedrijven benoemden een lichtgewicht als commissaris. In veel gevallen had hij zelfs een verleden bij het betreffende bedrijf – wat een kritische en onafhankelijke positie ten opzichte van het bestuur in de weg stond”, aldus Aoki.

Ook valt er nog veel winst te behalen op het gebied van diversiteit, want directies bestaan nog te vaak uit alleen maar Japanse mannen. Net zo problematisch is het gebrek aan bestuurservaring in directies van Japanse ondernemingen. Wat dat betreft is de boekhoudfraude bij Toshiba volgens Aoki illustratief voor hoe een gebrek aan relevante bestuurservaring verkeerd kan aflopen.

De hoogleraar doelt op de overname van het Amerikaanse kernenergieconcern Westinghouse Electric door Toshiba in 2006. Toshiba kwam in de problemen door enorme verliezen bij dat Amerikaanse onderdeel, dat in 2017 faillissement aanvroeg.

Wat volgde was de grootste boekhoudfraude uit de Japanse geschiedenis. „Als er een commissaris had gezeten met enige kennis van zaken, had hij een veto uitgesproken over de overname van Westinghouse. En een onafhankelijke directeur met relevante bestuurservaring was al in een eerder stadium de boekhoudfraude op het spoor gekomen”, zegt Aoki gedecideerd.

Uit Aoki’s eigen onderzoek kwam naar voren dat met de aanwezigheid van stevige commissarissen de kans op schandalen afneemt. „Vooral de kans op boekhoudfraude wordt daardoor kleiner.”

Bevriende aandeelhouders bedekken veel met de mantel der liefde, terwijl naar kritische aandeelhouders amper wordt geluisterd

Cross shareholdings, de praktijk waarbij bedrijven hun relaties bestendigen via wederzijds bezit van aandelen, zijn volgens Aoki een van de redenen waarom fraude op grote schaal voorkomt in Japan. Bevriende aandeelhouders bedekken veel met de mantel der liefde, terwijl naar kritische aandeelhouders amper wordt geluisterd. „De code is helder over dit soort constructies: cross shareholdings moeten worden ontrafeld”, aldus Aoki.

Vraag naar vrouwen

Tegelijkertijd zijn Japanse bedrijven bereid om te veranderen, én zien zij de noodzaak in om corporate governance naar een internationaal aanvaardbaar niveau te brengen. Dat is af te lezen aan de grote vraag naar commissarissen met bestuurservaring. Volgens recruitmentbureau Russell Reynolds Associates is er op dit moment vooral vraag naar vrouwen, dus de wens voor meer diversiteit lijkt in praktijk te worden gebracht.

De bereidwilligheid om goed bestuur te realiseren is te zien bij een bedrijf als drankenproducent Asahi Holdings, bekend van het gelijknamige biermerk Asahi. Een woordvoerder van het bedrijf laat weten dat het alleen cross shareholdings behoudt wanneer duidelijk is dat het waarde toevoegt aan zijn kernactiviteiten.

„Ons marktaandeel stijgt ook buiten Japan en we zien dat terug in de groeiende diversiteit binnen ons bedrijf. Ook op bestuurlijk niveau, want het bestuur bestaat voor een derde uit onafhankelijke commissarissen. Daarbij hebben wij ook meer vrouwen en niet-Japanners in de directie zitten dan voorheen.”

Toch weet ook Aoki dat een code alleen niet voldoende zal zijn om fraude te bestrijden. „Er is een algehele cultuuromslag nodig binnen Japanse bedrijven. Neem nou het life time employment-systeem: dit systeem geeft je veel, waaronder een levenslang contract en zekerheid, maar in ruil daarvoor wordt er van jou verwacht dat je te allen tijde loyaal bent. Deze loyaliteit kan zo ver gaan dat werknemers informatie die mogelijk schadelijk kan zijn voor de reputatie van een bedrijf achterwege laat.”

    • Bobbie van der List