Recensie

Ingrediënten voor het verhaal waar links naar op zoek is

Politieke filosofie

Links zit verlegen om een verhaal. Met zijn ‘saamhorigheidspolitiek’ levert de Britse schrijver George Monbiot de bestanddelen hiervan.

Ed Miliband treedt af als Labourleider na de verkiezingsnederlaag van zijn partij. Foto EPA/FACUNDO ARRIZABALAGA

In het interview ter gelegenheid van zijn afscheid als NRC-columnist, eind juni, kreeg Bas Heijne voor de voeten geworpen dat zijn thema’s ‘ook de thema’s van populisten’ zijn. Bijvoorbeeld: wat is Nederland eigenlijk nog? En hoe gaan we om met de vrijheid die we verworven hebben?

Populisten, aldus Heijne, ‘voelen aan dat mensen niet als economische entiteiten in een allesomvattend neoliberaal systeem gezien willen worden. Mensen hebben existentiële, zo je wilt romantische verlangens naar een wereld waarin ze meer zijn dan een verzameling data.’ Dit betekent niet dat we terug naar de jaren vijftig kunnen. ‘Die zogenaamde heelheid is een fantasie, wat Wilders of Baudet ook zeggen. Maar je moet wel oog hebben voor het verlangen naar gemeenschappelijkheid en er een nieuw verhaal tegenover zetten.’

Akkoord, er is een nieuw verhaal nodig, met oog voor gemeenschappelijkheid, zonder bevolkingsgroepen uit te sluiten. Maar hoe luidt dit? Het is de hamvraag waar talloze linkse politici mee worstelen, de sociaal-democraten voorop.

Het goede nieuws is dat het verhaal bestaat; je kunt het lezen in het recente boek Uit de puinhopen. Een nieuwe politiek in een tijd van crisis van de Britse zoöloog en schrijver George Monbiot. Maar voordat sociaal-democraten zich rijk rekenen: Monbiot kan niet tegen sociaal-democratische politici die stemmen proberen te winnen door rechts beleid te kopiëren. Zie de derde weg van Bill Clinton, Tony Blair, Gerhard Schröder en de afgeschudde ideologische veren van Wim Kok.

Zo schrijft Monbiot over de verkiezingsnederlaag van de Britse Labour Party in 2015. Het had, aldus de Brit, voor niemand als een verrassing moeten komen ‘dat een partij die niet meer dan een aangepaste versie van het beleid van haar tegenstanders bood, de verkiezingen verloor: als mensen het echte artikel willen, stemmen ze niet op een imitatie; als er geen alternatief wordt geboden, blijven ze weg uit het stemhokje’. Deze tactiek werd niet alleen Labour fataal, ook de Brexit is er volgens Monbiot door veroorzaakt.

De door Wilders en Baudet gepropageerde heelheid is immers ook maar een fantasie.

Ik zal niet het hele verhaal van Monbiot spoilen, maar het heet ‘saamhorigheidspolitiek’ en de kernbegrippen zijn kameraadschap, altruïsme, onderlinge hulp, een florerend gemeenschapsleven, respect voor mensen en de planeet, het tot leven wekken van democratie, geluk, vertrouwen en trots.

Donuteconomie

Dit idealistische verhaal zal door critici onhaalbaar genoemd worden. Monbiot kent deze tegenwerping natuurlijk. Hij formuleert twee antwoorden. Om te beginnen: als linkse partijen zich aan rechts beleid aanpassen, dan verschuift de perceptie bij het electoraat van wat normaal is. Deze strategie bevordert dat klassiek linkse ideeën als onhaalbaar gezien zullen worden. Ten tweede beschouwt Monbiot de door hem bepleite revival als iets goeds op zichzelf, ‘los van de vraag of ze nog verdere resultaten oplevert.’

Lees ook: Een poging om links te rédden

In zijn oplossingen steunt Monbiot op ideeën van linkse kopstukken; zo roemt hij de door de Griekse econoom en politicus Varoufakis aangedragen belasting op aandeelbezit. Hij windt zich op over de onmogelijkheid van ‘duurzame groei’, over de vijandigheid, ontkenning en onverschilligheid die je op je pad vindt als je je voor het milieu inzet, en over ‘voorgepelde bananen in polystyreenbakjes met plasticfolie erover.’ En hij deelt het idee van de Britse econoom Kate Raworth dat we de levende planeet en ons eigen welzijn alleen kunnen beschermen door met een andere blik naar de economie te kijken. Volgens beide Britten zou economische groei niet langer het zaligmakende doel moeten zijn.

Het is niet lastig te voorspellen wat mainstream-economen van het boek van Monbiot zullen vinden. De verdienste van de Brit is vooral dat hij een bijzonder zuivere analyse ten beste geeft van de krachten die de samenleving naar beneden trekken, van neoliberalisme tot individualisme en van oplevend fascisme tot extreme concurrentie. Of het verhaal dat hij daartegenover stelt wáár is, doet niet zo ter zake. De door Wilders en Baudet gepropageerde heelheid is immers ook maar een fantasie. Wil links ooit nog iets bereiken, dan is het zaak om überhaupt een aansprekend verhaal te hebben. Voor dat doel reikt Monbiot de ingrediënten aan. Ik ben benieuwd naar de kok.

    • Derk Walters