Mag de overheid ouders verplichten hun kind te laten inenten?

Medische ethiek Een vaccinatieplicht gooit veel overhoop. Het gaat om lichamelijke integriteit en verantwoordelijkheid.

Een vaccinatiedag in het Rotterdamse Ahoy, waar meer dan 8.000 kinderen worden ingeënt tegen HPV, DTP en BMR. Foto Robin Utrecht/ANP

Kun je ouders verplichten hun kinderen te vaccineren tegen besmettelijke ziekten? Nee, schreef NRC-columniste Rosanne Hertzberger. „Hoe tragisch de nieuwe epidemieën ook zijn, toch wil ik hier nogmaals pleiten voor het recht je belachelijk onwetenschappelijk te gedragen. Noem het vrijheid van irrationaliteit, of algemener, de vrijheid om je eigen waarheden erop na te houden.” Het lichaam, daar moet de staat niet te ver in doordringen.

Ja, vinden onderzoekers Marcel Verweij en Roland Pierik. In ieder geval op kinderdagverblijven. „Een verplichte vaccinatie tegen ernstige ziekten als polio en mazelen is in principe goed te verdedigen – juist vanuit een liberaal perspectief dat keuzevrijheid als belangrijkste argument omarmt”, schreven zij in een opiniestuk in NRC. Het voorkomen van schade aan derden, zo parafraseren ze de liberale filosoof John Stuart Mill, is een goede grond voor inperking van de vrijheid.

Individu en collectief

Hoe moeten we omgaan met de groeiende groep vaccinatie-weigeraars? Wanneer is het individu ondergeschikt aan het collectief? En mag de staat beslissen over ons lichaam? We vroegen het drie experts.

„Met vaccinatie-weigeraars heb ik twee problemen”, zegt Inez de Beaufort, hoogleraar gezondheidsethiek bij het Erasmus MC. „Ze leggen andere kinderen, die vanwege hun leeftijd of lage weerstand niet zijn ingeënt, een risico op. En ze laten hun eigen kinderen risico’s lopen. De onderliggende vraag hier is: waar liggen de grenzen van de ouderlijke vrijheid?”

Lees over de zorgen van ouders: Je weet niet of de rest gevaccineerd is

Jehova’s Getuigen die een noodzakelijke bloedtransfusie voor hun kinderen weigeren, zegt ze, kunnen uit hun ouderlijke macht worden ontzet. Artsenfederatie KNMG ontmoedigt het meewerken aan jongensbesnijdenis. „Dat is een signaal. We vinden niet dat ouders alles voor hun kinderen mogen beslissen.” Ze neigt daarom naar het standpunt van Pierik en Verweij.

„Het praktische bezwaar daartegen kun je zo verzinnen: je wilt niet dat de politie mensen van hun bed gaat lichten. Een elegante oplossing daarvoor vind ik vaccinatie via de school.” En het morele bezwaar? „Daarmee heb ik meer moeite. Ja, je moet als overheid heel voorzichtig zijn met ingrijpen in de ouder-kindrelatie. Maar het is ook heel belangrijk om kinderen te beschermen.”

Goede informatie

Nederland is een van de weinige landen waar vaccinaties vrijwillig zijn, net als screeningsprogramma’s voor tbc en borstkanker, zegt Louise Gunning, oud-universiteitshoogleraar gezondheid en maatschappij aan de Universiteit van Amsterdam en oud-voorzitter van de Gezondheidsraad. „We investeren veel in goede informatie. Bij vaccinaties gebeurt dat op de consultatiebureaus, waar alle ouders komen. Daar worden ook de negatieve aspecten zorgvuldig verteld: dat het kind een rode zwelling kan krijgen of koorts.”

Een groot goed, vindt Gunning. „Ik denk dat het heel belangrijk is dat jonge ouders informatie leren inschatten. Ze moeten veel beslissingen gaan maken die het welzijn van hun kinderen beïnvloeden.” Als je van bovenaf oplegt wat ze moeten doen, neem je dat leerproces weg, vindt ze. „Op lange termijn hebben we meer baat bij ouders die weten waarom vaccinatie belangrijk is.”

Kudde-immuniteit

Zoals voor de kudde- of groepsimmuniteit. „Dat we polio niet hebben kunnen uitroeien, komt door een paar kleine groepen op de wereld die vaccinatie geweigerd hebben. Je beslist dus niet alleen voor je eigen kind.”

Ook Guy Widdershoven, hoogleraar medische filosofie en ethiek bij het Amsterdam UMC, denkt dat je mensen beter „via een beroep op solidariteit en verantwoordelijkheid” tot vaccineren kunt bewegen. Het opiniestuk van Pierik en Verweij vindt hij te kort door de bocht. „Ze redeneren: de overheid heeft het recht om vaccinatie te verplichten en geen reden om dat niet te doen, dus doe het. Maar dan ga je voorbij aan welk tegenargument dan ook. En je gooit nogal wat overhoop, zoals het idee dat we allemaal onze verantwoordelijkheid hebben in de bescherming van de volksgezondheid.” Je zou bij wijze van spreken ook kroketten kunnen verbieden, zegt hij.

Maar met de opmerking van Hertzberger dat lichamelijke integriteit geen staatszaak is, is hij het ook niet eens. „Als iemand een besmettelijke ziekte heeft, kunnen we diegene ook in quarantaine zetten. Al is dat een drastische maatregel, ook dan is overtuiging van de noodzaak niet overbodig.”

Verdiepen in argumenten

Als het huidige systeem het beste is, wat gaat er dan mis? De groep weigeraars groeit, de vaccinatiegraad daalt. „Dat moet een wake-upcall zijn voor consultatiebureaus”, zegt Gunning. „We moeten ons afvragen of er wel genoeg contactmomenten zijn. Daar is op bezuinigd. En artsen en verpleegkundigen moeten zich verdiepen in de tegenargumenten om de discussie te kunnen voeren. Anders kunnen ouders zich terecht afvragen of de expert voor hen wel weet waar hij of zij het over heeft.”

Lees over de zorgen bij kinderartsen: Vaccinatiegraad zakt verder, zorg bij kinderartsen groeit

Bij de nieuwe groep weigeraars, zegt ze, zien we een „irrationele ontkenning van de wetenschap”. „Ze nemen een extreme positie in op basis van oneigenlijke of selectief geselecteerde wetenschappelijke feiten”. Kwalijk kunnen we ze dat niet altijd nemen. „Ze baseren zich op informatie die quasi-wetenschappelijk wordt gepresenteerd. De studie naar de relatie tussen het BMR-vaccin en autisme deugde niet, toch wordt de auteur in Amerika nog steeds in praatprogramma als expert gehoord.”

Echokamer

Gunning ziet een parallel tussen de nieuwe en de traditionele weigeraars. „De biblebelt is een geconcentreerde groep mensen met gemeenschappelijke scholen. In de moderne sociale media zie je een vergelijkbare concentratie mensen. Het is een echokamer, een bubbel die mensen het gevoel geeft dat er niemand is die anders denkt dan zij.”

Ook de opvattingen van nieuwe weigeraars zijn een soort levensbeschouwing, vindt De Beaufort. „Denk aan diëten: dan weer is het oerdieet het helemaal, dan veganisme, dan raw foods. De manier waarop we onze gezondheid proberen te beschermen, zit vol ideologie.”

Ze vraagt zich af: stel dat het niet zou gaan om mazelen en rodehond, maar om ebola. Zouden mensen dan nog steeds vaccinaties weigeren?

Dat het om ziekten gaat die nauwelijks meer voorkomen, speelt zeker een rol bij de dalende vaccinatiegraad, denkt Gunning. „Mensen die polio hebben gehad worden gemiddeld ouder omdat er geen nieuwe patiënten meer bijkomen. Dat is de winst van vaccinaties, maar de ziekte is onzichtbaar.”

Ze herinnert zich hoe ze als zesjarig meisje tijdens een polio-uitbraak een jaar niet mocht zwemmen. „Het was een heel warme zomer. Als je zo’n ervaring hebt, heb je een heel ander beeld bij een vaccinatie.”

Lees over de polio-epidemie van 1992: Hoe goede hygiëne een epidemie kan veroorzaken
    • Mirjam Remie