‘Mogen we met de waterbeestjes spelen?’

Dementie

Het aantal technologische producten voor ouderen met dementie groeit. Daarbij gaat het om het doorbreken van de apathie.

Ouderen spelen een spel met de Tovertafel, die bewegende beelden projecteert. De mensen op de foto komen niet voor in dit artikel. Foto Wilbert Bijzitter/Novum RegioFoto

„Kunnen jullie de lieveheersbeestjes zoeken?” Leefpleziercoach Christine van der Male veegt demonstratief over tafel. Waar haar vingers overheen glijden, vliegen gekleurde blaadjes weg. Daaronder kruipen kleine rode beestjes: allemaal lichtprojecties vanuit de Tovertafel die boven tafel hangt. „Kinderachtig. Flauw”, mompelt mevrouw Van Eck. „Jij doet ook weleens flauw”, spreekt haar buurvrouw, mevrouw Van Rooijen, haar grijnzend aan. Van Eck fronst, maar ze zegt niks meer: het volgende spelletje heeft haar wél gegrepen.

Samen spelen ze met de Tovertafel, één van een groeiende hoeveelheid technologisch innovatieve producten voor ouderen met dementie. Het kastje bevat een projector en infraroodsensoren, en een processor waarop verschillende spelletjes staan. De bewegende beelden die op tafel worden geprojecteerd, zijn met de hand te manipuleren.

Meneer Verboom, die de ziekte van Parkinson heeft, is beperkt in zijn bewegingen en heeft moeite om mee te doen met de spelletjes van de Tovertafel. Zijn vrouw zit naast hem en probeert af en toe voorzichtig zijn hand op tafel te leggen.

„Mogen we het spel met de waterbeestjes spelen?” vraagt mevrouw Van Eck intussen. „De vissen, bedoelt u?” vraagt Van der Male vriendelijk.

„We kunnen de projector ook boven een zwembadje hangen”, vertelt ze, terwijl ze het vissenspelletje met de afstandsbediening aanzet. Dan kunnen de bewoners van het Ewoud en Elisabeth Gasthuis in Wijk bij Duurstede de handen en voeten in het water steken en spelen met de vissen.

Fonkelende lichtjes

De Tovertafel is het eindproduct van jarenlang onderzoek door Hester Anderiesen Le Riche naar producten waarmee de passiviteit van ouderen met dementie kan worden verminderd. Le Riche promoveerde vorig jaar aan de Technische Universiteit Delft. De Tovertafel is niet helemaal zoals ze het in eerste instantie had bedoeld, vertelt ze via Skype. „Oorspronkelijk wilde ik met sensorische stimulering mensen aanzetten een activiteit uit het dagelijks leven uit te voeren. Het drinken van koffie bijvoorbeeld, want voeding is belangrijk voor deze groep.”

Ze probeerde de aandacht van de patiënten naar de koffie te trekken met een ring van licht. „Maar er gebeurde helemaal niks. We hebben toen heel letterlijk rond het kopje een tekst geprojecteerd, ‘Heeft u dorst?’ Daar werd heel enthousiast op gereageerd, iedereen las het op. Ze gaven ook nog antwoord!” Pogingen om de ouderen vervolgens aan te zetten om wat koffie te drinken bleven echter falen. „Ik projecteerde fonkelende lichtjes rond die kop, en een vrouw zette de kop gewoon weg! Ik zakte bijna door de grond. Toen begon ze op het licht te duwen. Dat vond ze hartstikke leuk.”

Toen viel het kwartje bij Le Riche. Wat als koffiedrinken niet het doel zou zijn, maar het actief krijgen van de bewoners? „Ze vonden het leuker om met het licht te spelen. Prima, dan doen we dat! Het gaat uiteindelijk om het doorbreken van de apathie. Negentig procent van patiënten met dementie in een zorginstelling heeft last van apathie.” Ze besloot zich meer op de spelontwikkeling te richten.

Ze deed drie studies, beginnende met een literatuurstudie naar het effect van de fysieke omgeving op de lichaamsbeweging van mensen met dementie in een zorginstelling. „We waren een beetje teleurgesteld hoe weinig publicaties we konden vinden over zintuiglijke prikkeling en dementie.” Met hulp van neuropsychologen vond ze in de literatuur drie typen spelervaring die geschikt zijn voor mensen met vergevorderde dementie: sensorische stimulatie, ontspanning en ‘reminiscentie’, het oproepen van herinneringen.

Le Riche ontwikkelde een prototype van de projector en bezocht daarmee mensen met dementie in verschillende verzorgingstehuizen. De ervaringen die werden opgedaan, uitten zich in nieuwe versies van de Tovertafel. Deelnemers met dementie bleken in vervolgonderzoek actiever wanneer zij met de Tovertafel werkten dan tijdens hun gebruikelijke koffieuurtje. Le Riche en haar bedrijf Active Cues zijn druk bezig om een manier te ontwikkelen om het effect beter te meten, benadrukt ze. „We hebben op dit moment drie onderzoekers en verschillende samenwerkingen met universiteiten om studies op grotere schaal te doen.”

Merkt Van der Male verandering in het gedrag bij gebruikers van de Tovertafel? „Hoe meet je of iemand glimlacht?” kaatst Van der Male terug. „Je hebt mensen die de hele dag weinig bewegen. Dat ene moment dat ze dan toch een arm uitstrekken over de Tovertafel is voor ons al iets.” Ze doelt op een half uur eerder, toen de heer Verboom plots zijn uitgestrekte arm op tafel legde. Hij wilde een bal pakken.

Spinningmarathon

Verzorger Dagmar van Dijk ontdekte de Tovertafel een jaar geleden, nadat ze er een item over had gezien op televisie. Om geld in te zamelen organiseerde ze een spinningmarathon en een fancy fair waarbij de hele gemeente betrokken raakte. „Elke winkeleigenaar doneerde wel iets aan de veiling”, zegt ze. De Tovertafel arriveerde in mei, en alle zeven woonlagen van het gasthuis – niet alleen die voor mensen met dementie – werden voorzien van een mechanisme om het apparaat mee op te hangen. Iedereen moet ermee leren werken, zegt Van der Male. Anders raken apparaten zoals dit snel in onbruik.

De Tovertafel is niet het enige technologische hulpmiddel dat het Ewoud en Elisabeth Gasthuis in huis haalde. Van der Male: „Zo kunnen we meer op basis van de persoon werken: wat vindt die bewoner leuk? Als ze van spelletjes houden, dan is de kans groot dat ze houden van de Tovertafel. Maar dat geldt niet voor iedereen. Je geeft iemand die niet van huisdieren houdt ook niet zomaar een robotpoes.”

De families van mevrouw Van Rooijen, mevrouw Van Eck en meneer Verboom hebben toestemming gegeven voor het publiceren van hun achternamen.
    • Len Maessen