‘De beroemdste Friese bruid’ Saskia Uylenburg komt even thuis

Cultuur op komst In het Rembrandtjaar komt een huwelijksportret van Saskia na 250 jaar terug naar Nederland. Het zal te zien zijn in haar geboorteplaats Leeuwarden.

Detail uit: Rembrandt van Rijn, Saskia en profil in kostbaar kostuum (1633-1642) Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel

‘Saskia is naar huis, ze bezoekt haar familie. Maar ze komt snel terug.” Die tekst lezen vanaf november de inwoners van Kassel (Duitsland) op de plaats waar in Schloss Wilhelmshöhe nu nog Rembrandts Portret van Saskia en profil in kostbaar kostuum hangt. Ze zullen niet blij zijn. Bij de heropening van de Gemäldegalerie Alte Meister in 2000 kozen de Kasselaren Saskia als hun lievelingsportret. Ze is in de stad sinds 1750, één keer verbleef ze tijdelijk in Frankrijk, meegeroofd door Napoleon, een tweede keer werd ze, zeer tegen de wil van de stadsbevolking, uitgeleend voor een tentoonstelling in Japan. De covergirl van Kassel is ze, ze siert boekenleggers, ansichtkaarten, flessenetiketten, koelkastmagneten. Terug in Nederland kwam de eerste bruid van Rembrandt nooit.

Rembrandt van Rijn, Saskia en profil in kostbaar kostuum (1633-1642)

Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel

En nu gaat ze toch. Naar Leeuwarden, de stad waar Saskia Uylenburgh in 1612 werd geboren als dochter van de burgemeester. Ze groeide er ook op, misschien hoepelde of hinkelde ze wel op de plek waar tegenwoordig het Fries Museum staat. Ze kende Ryptsjerk, waar haar vader een zomerresidentie had. IJlst, waar haar zus Jeltje ging wonen. En Sint Annaparochie natuurlijk, waar ze op haar zestiende bij haar zus Hiskje introk, toen haar beide ouders waren overleden. Daar trouwde Saske, zoals ze in Friesland werd genoemd, in 1634 voor de kerk met de 27-jarige Rembrandt van Rijn. Acht jaar later overleed ze, 29 jaar oud. Van haar vier kinderen was alleen Titus blijven leven.

Huwelijkshart met twee pijlen (1600-1699)

Fries Museum

„Het beroemdste Friese bruidspaar ooit”, noemt conservator Marlies Stoter van het Fries Museum Saskia en Rembrandt. Daarnaar verwijst ook de titel van de tentoonstelling, die opent op 24 november: Rembrandt & Saskia: Liefde in de Gouden Eeuw. Er zullen voorwerpen te zien zijn uit de tijd van de hofmakerij, zoals dansschoenen, net als huwelijkscadeaus die toen gebruikelijk waren – en die ook zij wellicht kregen: rijkelijk geborduurd linnengoed, dichtgeknoopte, met muntstukken gevulde ‘knottedoeken’, zilveren trouwkistjes voor het bewaren van sieraden, bronzen, van spreuken voorziene vijzels, zeg maar de dure espressoapparaten van toen. Scènes uit het huwelijksleven zijn er ook: een zeventiende-eeuws bed, cadeaus bij geboorten, rouwgedichten bij overlijden.

De leeggeviste Rembrandtvijver

En schilderijen in bruikleen dus. Wat nog lastig bleek te zijn, want in 2019 is het 350 jaar geleden dat Rembrandt overleed. In dat Rembrandtjaar zijn tentoonstellingen voorzien in het Rijksmuseum en het Rembrandthuis in Amsterdam, Museum De Lakenhal in Leiden, het Mauritshuis in Den Haag. „De Rembrandtvijver,” zegt Marlies Stoter, „was dus al aardig leeggevist” toen het Fries Museum zomer 2017 besloot dat een Rembrandt & Saskia-tentoonstelling een mooi slot zou vormen van het Culturele Hoofdstadjaar. Saskia zou dan bovendien de afsluitende icoon kunnen zijn in een rijtje tentoonstellingen over beroemde Leeuwarders: Alma Tadema, Mata Hari, Escher.

Trouwkistje, ook wel knottekistje genoemd (1650-1674)

Fries Museum

In haar eerste mail aan conservator Justus Lange van de Gemäldegalerie Alte Meister beschreef Marlies Stoter de band tussen Leeuwarden en Kassel. Niet de bekende feiten, daarvan was hij vast wel op de hoogte. Wat Saskia is voor Kassel, schreef ze, is Maria Louise voor Leeuwarden. Want ja, Leeuwarden heeft óók een covergirl: Marijke Muoi, ‘tante Marijke’ in het Fries, de koosnaam die de Friezen gaven aan Maria Louise van Hessen-Kassel. Zij trouwde in 1709 met de stadhouder van Groningen en Friesland, Johan Willem Friso van Nassau. Ook bij hen was het echte liefde, en na zijn vroege, tragische dood werd ze een bijzonder populaire regentes.

Friese knottedoek met rood borduurwerk en akertjes (1650-1675)

Collectie Fries Museum

En precies déze Maria Louise, maar nu zijn we bij de bekende feiten, was de zus van stadhouder Wilhelm VIII van Kassel, de kunstliefhebber die in 1750 niet minder dan 64 schilderijen kocht van de Delftse verzamelaar Valerius Röver, werken van Rubens, Potter, Dou, Rembrandt. Waaronder ook het portret van Saskia.

Wát? De Saskia uit Kassel?!

Deze dinsdag staan Marlies Stoter en Justus Lange samen voor het schilderij in Kassel. Het hangt rechts van het Zelfportret met baret en gouden ketting van Rembrandt uit 1654, toen hij 48 was. Zo oud heeft Saskia, die zijn kant uitkijkt, hem bij leven nooit gezien. Marlies Stoter zegt dat mensen haar nauwelijks geloven, wanneer ze vertelt dat Portret van Saskia en profil in kostbaar kostuum naar Leeuwarden komt. „Wát? De Saskia uit Kassel?! Maar die wordt nooit uitgeleend!”

Waarom nu dan wel? Justus Lange: „Vanwege de andere aanpak, de context van familie en samenleven. Het wordt een tentoonstelling met een verhaal.” Andere aanvragen, zegt hij, zijn eigenlijk altijd voor „gewone tentoonstellingen, vaak met gekissebis over de attributie, is het nu wel of niet van hem, of over de precieze jaartallen”.

Overigens kreeg hij juist vandaag de eerste mail binnen van een verontruste Kasselaar, „met de vraag hoe lang Saskia van huis is”. En dat begrijpt hij, want het verhaal van het portret is ontroerend en mythisch, het is geen wonder dat ze de lieveling van de stad is geworden. Hij schreef er een hoofdstuk over in de publicatie die gaat verschijnen bij de tentoonstelling, Het ontstaan van een icoon gaf hij het als titel mee.

Een takje rozemarijn

Rembrandt begon met het schilderen van Saskia’s portret rond 1633 of 1634, dus vlak voor of na het huwelijk, maar voltooide het pas na haar dood in 1642. Hij voegde toen een witte veer toe, mogelijk een verwijzing naar dat overlijden. Ook het takje rozemarijn dat ze vasthoudt zou daaraan refereren: rozemarijn stond symbool voor huwelijkse trouw, maar ook voor een band die sterker is dan de dood.

Lancelot Volders, Portret van Marie Louise of Hesse-Kassel (1710)

Foto Stadhouderlijk Hof, Leeuwarden

Het schilderij hing bij Rembrandt thuis, het herinnerde hem aan haar, maar uit geldnood was hij tien jaar na Saskia’s dood gedwongen het te verkopen. Zo belandde het bij Jan Six, verzamelaar en vriend, waardoor het toch een beetje in de buurt bleef. In 1734 kwam het via de verzamelingen van Nicolaas Six en Willem Six terecht bij Valerius Röver in Delft. En daarna in Kassel.

Bedoeling is om het Portret van Saskia in Leeuwarden te hangen tussen portretten van Rembrandt en Titus, de mannen van wie ze hield. En die haar kwijtraakten. De drie zullen te zien zijn in de laatste zaal van de tentoonstelling, waar het gaat over geboorte en dood. Volgend jaar komt de tentoonstelling dan naar Kassel, waar Saskia volgens het hoofdstuk van Justus Lange al heel lang „de ongeëvenaarde koningin van de schoonheden-op-doek is”.

    • Gretha Pama