Zuid-Afrika kan na waardedaling rand niet alleen naar Turkije wijzen

Rand Zuid-Afrika heeft als opkomende economie last van de Turkse liracrisis. Toch is niet alles de schuld van Ankara.

In Zuid-Afrika heerste begin dit jaar kortstondige euforie, toen president Cyril Ramaphosa het roer overnam van Jacob Zuma. Maar het nieuwe tijdperk voor de economie dat Ramaphosa beloofde, bleef uit. Foto Kim Ludbrook/EPA

De problemen van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan voelen voor Zuid-Afrikanen meer dan een continent verwijderd. Hier heeft niemand ruzie met Donald Trump, graaft niemand een nieuwe Bosporus, steekt niemand zich in de schulden voor een roekeloze bouwbubbel. Toch dook de waarde van de nationale munt van Zuid-Afrika de afgelopen week die van de Turkse lira achterna. De rand verloor iets minder ten opzichte van de dollar en de euro dan de lira, maar met een verlies van 16 procent in 4 dagen tijd vatte Zuid-Afrika hoe dan ook een flinke Erdogan-kou.

Ook de munten in andere opkomende markten als Argentinië, China en Rusland voelden de gevolgen van de handelsoorlog tussen Erdogan en Trump, die elkaar met nieuwe handelstarieven bekogelden nu Turkije blijft weigeren de Amerikaanse priester Andrew Brunson vrij te laten. Brunson zou banden hebben met de in Amerika wonende Turkse islamgeleerde Fethullah Gülen, die Erdogan verantwoordelijk houdt voor de staatsgreep in 2016 maar de Amerikanen niet aan hem willen uitleveren.

Genoeg problemen

Maar hoe makkelijk het ook zou zijn om de verantwoordelijkheid voor de problemen met de rand in Ankara neer te leggen, de schuld ligt volgens econoom Azar Jammine van adviesbureau Econometrix wel degelijk ook in Zuid-Afrika zelf. „We hebben zelf genoeg problemen veroorzaakt. Onze Ramaphoria is verdwenen”, zegt hij.

Jammine verwijst naar de kortstondige euforie begin dit jaar, toen president Cyril Ramaphosa het roer overnam van Jacob Zuma. Zuma was als president de afgelopen jaren meerdere malen verantwoordelijk voor het instorten van de rand, als gevolg van een aantal desastreuze beslissingen. Liefst tweemaal ontsloeg Zuma een gerespecteerd minister van Financiën, onder druk van zijn Indiase zakenvrienden, de gebroeders Gupta, die op de vlucht sloegen na het aantreden van Ramaphosa.

Lees ook het profiel van Ramaphosa: Gedroomde opvolger van Mandela nu dan president

Maar het nieuwe tijdperk dat Ramaphosa beloofde, bleef uit. In plaats daarvan maakte hij een aantal maatregelen bekend die de markten wereldwijd nerveus maken over Zuid-Afrika. Begin deze maand kondigde hij aan dat regeringspartij ANC zo snel mogelijk de grondwet wil aanpassen om land van witte boeren te kunnen onteigenen, zonder financiële compensatie. „Totaal onnodig. Er is meer dan genoeg land in handen van de staat dat kan worden herverdeeld”, zegt econoom Jammine. „Investeerders schrikken van dit soort beslissingen. Ramaphosa weet dit als geen ander. Maar hij is bang dat zijn partij uit elkaar valt als hij niet eerst zijn vijanden gerust stelt. Met dit soort maatregelen probeert het ANC in de aanloop naar de verkiezingen volgend jaar stemmen te winnen van de EFF, de links-populistische oppositiepartij. Pas als dat lukt, kan Ramaphosa het heft in eigen hand nemen.”

Maar tot die tijd is er nog meer waar investeerders zich zorgen over kunnen maken. Deze week diende de EFF een motie in om de centrale bank te nationaliseren. Het was een slimme herinnering van de populisten aan een belofte die regeringspartij ANC zelf heeft gedaan. Op het partijcongres van het ANC in december werd het voorstel tot nationalisatie van de centrale bank door een meerderheid van Ramaphosa’s partijgenoten aanvaard. Nu zijn de aandelen van de centrale bank nog in particuliere handen.

Als het op een stemming aankomt in het parlement, zou het ANC de motie voor nationalisatie van de centrale bank dus steunen. „Wie de gevolgen van dit soort bemoeienis met de centrale bank wil begrijpen, hoeft alleen maar naar Turkije te kijken”, waarschuwde de gouverneur van de centrale bank, Lesetja Kganyago afgelopen weekend nog in Business Times. „Of kijk naar Argentinië, waar de nationale munt volledig is ingestort.”

Net als in Turkije kiezen ook de Zuid-Afrikaanse machthebbers voor nationalistische politiek in tijden van mondiaal ongenoegen. Zelfs al weet Ramaphosa, in de afgelopen 25 jaar steenrijk geworden als zakenman, dat nationalisme op lange termijn slecht verdient. De Zuid-Afrikaanse rand is dus niet alleen slachtoffer van een vallende Turkse lira, maar ook van een beleid met dezelfde inborst.

Lees ook het vragenstuk over de Turkse valutacrisis: Is de val van de Turkse lira nog te stoppen?
    • Bram Vermeulen