De bazaar in Istanbul moet het nu vooral hebben van toeristen

Liracrisis Toeristen kopen nog genoeg, de Turken zelf houden vaker de hand op de knip. Kleine winkeliers hebben niet veel reserves en zijn kwetsbaar.

Een goudwinkel in Istanbul. Foto Yasin Akgul / AFP

Ondanks de economische crisis gaan veel inwoners van Istanbul nog steeds de stad in om te winkelen, koffie of thee te drinken met vrienden, of een hapje te eten. Het is dringen in de nauwe kronkelstraatjes van Eminönü, waar goedkope kleding, schoenen, bruidsjurken, meubels, gordijnen en lingerie worden verkocht. Maar de drukte is deels te danken aan de vele toeristen, vooral uit Arabische landen. „Turken kopen een stuk minder door de crisis”, zegt Zafer Ekelik van de associatie van de Mahmut Pasa Bazaar. Van de 222 winkels in de bazaar is 90 procent aangesloten bij de associatie. Mahmut Pasa is een symbool van goedkoop winkelen in Istanbul. Maar als gevolg van de dalende waarde van de lira, zijn de prijzen van geïmporteerde producten flink gestegen. Hierdoor houden veel Turken de hand op de knip. „90 procent van de kopers in Mahmut Pasa en Eminönü is nu toerist”, zegt Ekelik.

Als de crisis niet wordt opgelost, zullen kleine winkeliers het niet lang uithouden. Velen hebben nauwelijks een financiële buffer. Ekelik denkt dat 50 tot 60 procent van hen problemen zullen krijgen om de huur te betalen omdat die is vastgelegd in dollars. Veel Turken maakten die keuze vrijwillig, maar het breekt ze nu op. „We zullen in september, oktober en november zien hoeveel winkels in staat zijn te overleven. Winkeliers die failliet gaan, zullen hun zaak proberen te verkopen of te verhuren aan iemand anders.”

Vroeger had Ramazan meer winkels

Ramazan heeft een kledingwinkel in de oude hamam van Mahmut Pasa. Hij wil niet met zijn achternaam in de krant uit angst voor represailles. Vorige week stelde een aanklager in Istanbul een onderzoek in naar 346 mensen die de „economische veiligheid” bedreigen door op sociale media „provocatief” commentaar te geven op de koersdaling van de lira. Ramazan had vroeger meerdere winkels, maar door de terreuraanslagen en wegblijvende toeristen heeft hij er nog maar één. „Ik verdien net genoeg om mijn rekeningen te kunnen betalen.”

Ramazan drinkt thee onder de imposante koepel van de oude hamam. De eigenaar van het theehuis heeft de grijze muren versierd met fleurige, plastic bloemen. „Onze prijzen zijn gestegen door de val van de lira. Want de groothandel waar ik mijn kleding koop, importeert zijn spullen. Vroeger kwam katoen uit Adana, maar nu komt het van buiten Turkije. Dat zou niet zo moeten zijn. We zouden onze productie moeten ondersteunen. Maar de staat ondersteunt maar één persoon.”

Ramazan zegt dat hij twee appartementen heeft moeten verkopen vanwege de hoge dollarkoers. Want hij had een hypotheek afgesloten in dollars. „Sommige mensen in de bazaar zijn failliet gegaan omdat ze schulden in dollars hadden”, zegt hij. „Maar ze krijgen hulp van collega’s. De solidariteit in de bazaar is groot. Anderen springen bij om de leningen van collega’s af te lossen. Ze zien dat het niet hun schuld is. Het zijn eerlijke ondernemers, geen dieven.”

Lees ook het vragenstuk: Is de val van de Turkse lira nog te stoppen?

Snel een slag slaan

Seyhan Erat (39) zit ’s avonds op een terrasje in Kurtulus, een wijk aan de Europese zijde van Istanbul. Naast haar staat een tas van Tommy Hillfiger. „Ik heb schoenen gekocht”, zegt Erat, een seculiere vrouw met haar dat in een boblijn is geknipt. „Ze waren in de aanbieding. Het heeft verder niets te maken met de val van de lira”, zegt ze lachend.

Het had gekund, want veel Turken proberen nog snel hun slag te slaan voordat de sterke dollar wordt doorberekend in de prijzen van buitenlandse producten. Op sociale media circuleerden vorige week foto’s van lange rijen voor de winkel van Chanel in Istanbul. Bij zulke dure winkels waren vooral toeristen uit Europa en de Golfstaten op koopjesjacht met hun euro’s en dollars.

Erat werkt bij een groot mediabedrijf dat westerse tijdschriften zoals Fortune, National Geographic en InStyle uitgeeft voor de Turkstalige markt. Ze vertelt dat ze de gevolgen van de crisis langzaamaan beginnen te merken. „Onze advertentie-inkomsten lopen sterk terug. Dit is meestal het eerste teken van een naderende recessie. Grote bedrijven zijn gestopt met adverteren, vooral in onze geprinte titels. Online valt het nog mee. De situatie is beter dan we hadden gehoopt.”

Erats echtgenoot is makelaar en ze vertelt dat hij de gevolgen van de crisis nog niet echt merkt. „Bouwbedrijven zullen de gevolgen van de zwakkere lira later pas voelen. Veel pakhuizen liggen nog vol, dus ze wachten met de aanschaf van nieuw materiaal. En er zijn in Istanbul meer huizen gebouwd dan er nodig zijn. De meeste mensen kunnen een nieuw huis op dit moment niet betalen. Maar ze kunnen altijd voor een ouder huis gaan. De markt zit dus nog niet op slot.”

De etalage van een sieradenwinkel in Istanbul eerder deze maand. Goudhandelaar Mehmet Ali Yildirimtürk merkt dat er minder vraag is naar goud.
Foto Yasin Akgul/AFP
Een winkel in de Mahmut Pasa Bazaar.
Foto Yasin Akgul/AFP

Duur goud

Met enkele collega’s organiseert Erat zogeheten altin günü (‘gouden dagen’), een typisch Turkse manier om geld te sparen, vooral voor huisvrouwen. Erat en haar collega’s komen eens per maand bijeen. Dan krijgt één persoon van ieder ander lid van de groep een kwart gram goud. Elke maand is iemand anders aan de beurt. Erat: „Het is ook een reden om samen te komen met vrienden, familie of collega’s en te eten, te drinken en te dansen.”

Zoals veel Turken is Erat ermee opgegroeid. Haar moeder organiseerde altin günü voor haar familie. „Eén keer per maand werd het huis overgenomen door vrouwen”, vertelt Erat. „Er was cake en kisir, een speciaal gerecht dat gemaakt wordt van bulgur. Ze waren aan het kletsen, dansten op muziek. Mijn moeder heeft zelfs een huis gekocht van het geld dat ze in al die jaren had gespaard.”

Maar die traditie staat door de val van de lira onder druk nu goud een stuk duurder is. „Ik denk dat veel mensen twijfelen om op dit moment goud te kopen”, zegt Erat. „Want de prijs is erg hoog. Toen we begonnen was een kwart gram goud 370 lira, nu is het 415. We moeten bepalen of het wel slim is om door te gaan met onze bijeenkomsten. Ik heb al besproken met mijn collega’s en we hebben besloten nog even af te wachten wat er gebeurt.”

Ook de waarde van munten in andere opkomende markten werd beïnvloed door het conflict tussen Turkije en de VS. Lees ook: Zuid-Afrika kan niet alleen naar Turkije wijzen na waardedaling rand

Geen run

Goudhandelaar Mehmet Ali Yildirimtürk, vicevoorzitter van de associatie voor goud- en diamanthandelaren, merkt dat er minder vraag is naar goud. „De lira heeft effect op de prijs omdat we goud importeren”, zegt hij in zijn piepkleine winkeltje in de Oude Bazaar. „De internationale prijs is gedaald: zes maanden geleden was het 43,60 dollar per gram 24 karaats, nu is het 37,50. Maar door de zwakke lira is het toch duurder geworden. De prijs is nog nooit zo hoog geweest.”

Yildirimtürk zegt dat veel mensen nu goud verkopen. „We krijgen veel aanbiedingen. Dat komt deels door de oproep van Erdogan aan burgers om het goud onder hun kussen in te wisselen voor lira’s. In dit soort tijden neemt het nationalisme toe. Bovendien volgen mensen de economie op de voet. Als de prijzen stijgen, verkopen ze hun goud om het later goedkoper terug te kopen. Mensen doen alsof ze directeur van een investeringsfonds zijn. En goud is van oudsher een veilige haven.”

Tot nu toe is er geen run geweest op banken en wisselkantoren, zoals in 2001, toen Turken massaal hun lira’s van de bank haalden en inwisselden voor harde valuta als de dollar. Sterker: Ali zegt dat er op Zwarte Vrijdag wel rijen stonden voor de wisselkantoren. Maar dat kwam omdat buitenlanders en toeristen, die hun dollars en euro’s komen inwisselen voor de lokale munt, vanwege de koersdaling veel meer lira’s dan voorheen moesten krijgen.

Ekelik van de Mahmut Pasa Bazaar gelooft niet dat mensen massaal luisteren naar de oproep van Erdogan om euro’s, dollars en goud te wisselen. „Er is een groep die blind in Erdogan gelooft. Maar ze zullen echt niet al hun spaargeld omwisselen voor lira’s. Ze zullen wellicht 10 procent omwisselen om aan de buitenwereld te laten zien dat ze Erdogan steunen. Ik heb tot nu toe op tv ook geen ministers gezien die gehoor geven aan Erdogans oproep.”

Lees ook het profiel van Berat Albayrak, de Turkse minister van Financiën die na het uitbreken van de valutacrisis zwetend een presentatie hield over de economie: Erdogans kroonprins moet de crisis oplossen
    • Toon Beemsterboer