‘Niger is de vuilnisbak van Europa’

Vluchtelingen in Niger

Onder druk van de Europese Unie is Niger een opvangplek voor vluchtelingen. Maar van de steun die Brussel beloofde, is weinig te zien.

Migranten reizen naar Libië vanuit Niger. Foto Jerome Delay/AP

Ze moesten weg uit Libië. Zoveel was zeker. Na de beelden van slavenmarkten, waar migranten op weg naar Europa per opbod werden verhandeld, en getuigenissen over ernstige mishandeling en verkrachting van migranten in detentiekampen, was dat het enige waar de leiders van Europa en Afrika het op hun gezamenlijke topontmoetingen over eens werden. Libië moest leeg.

Ze kwamen hier terecht, in Niamey, de zanderige hoofdstad van Niger, het armste land ter wereld. Meer dan 1.500 vluchtelingen, met name uit Ethiopië, Eritrea en Somalië, wonen nu verspreid over zwaarbewaakte villa’s in het stadscentrum. Je ziet ze zelden in de stoffige straten.

Achter hoge muren met prikkeldraad wachten ze op een telefoontje uit Europa, voor mogelijke hervestiging. Weinigen zijn uitverkoren. Van de 1.536 vluchtelingen in Niger mochten volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR 262 naar een Europese lidstaat, van wie 26 naar Nederland.

Er was veel verontwaardiging over het scheiden van kinderen van de ouders aan de grens in de VS. Zijn de nieuwe plannen van Tusk – opvang in Noord-Afrika – beter? Lees daarover: Ook Europa schuift migratieproblemen van zich af

Is Niger een hotspot geworden, een wachtkamer voor Europa’s vluchtelingen? „O nee, dat woord mogen we niet gebruiken”, zegt Louise Donovan, terwijl ze het zomerzweet van haar bovenlip veegt. Zelfs in de vroege ochtend is de zon hier genadeloos, 43 graden, iedere dag. Donovan is woordvoerder van UNHCR, dat vluchtelingen uit Libië heeft geëvacueerd. „De term hotspot ligt veel te gevoelig. En u weet waarom.”

Het woord kwam ooit uit de mond van de Franse president Macron, die de asielaanvragen in Europa wilde overlaten aan Europa’s frontlinie-staten in Afrika: Libië, Algerije, Niger. Macron kreeg felle kritiek op dit „uitbesteden” van asielprocedures, het scheiden van „de goede asielzoekers, van de kwade economische migranten”, zoals de Franse migratie-expert Marine de Haas het verwoordde.

Toch is dit precies wat er gebeurt onder de lichtblauwe vlag van de VN. „Wij zijn de vuilnisbak van Europa geworden”, zegt Hamadou Boulama Tcherno, mensenrechtenactivist bij het collectief Alternative Espaces Citoyens. Hij reist door Niger om de gevolgen van Europa’s migratiebeleid voor het land in kaart te brengen. „Jullie sturen personen die jullie als ongewenst zien naar ons. Omdat we arm zijn, aanvaarden we dat. Europa verschuift zijn grenzen naar hier, terwijl ons niets gevraagd wordt. Er is geen enkel overleg geweest met volksvertegenwoordigers of burgers van dit land.”

Europa voert de druk op Niger, het kruispunt op de routes van West-Afrika naar Libië en Algerije, steeds verder op. Afgelopen week bracht de Nigerese president Mahamadou Issoufou een bezoek aan de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Op de agenda: meer hulp bij het stoppen van migratie. Merkel vertrekt later deze maand zelf naar Afrika om haar daadkracht te onderstrepen. Maar Niger zit al lang op slot.

Naaimachines

„De dagen van mensensmokkel zijn voorbij”, zegt Aghalie Foula Abouka. Hij vervoerde jarenlang duizenden migranten naar Libië vanuit karavaanstad Agadez, de tweede stad van Niger en de laatste stop voordat de onmetelijke Sahara begint. „Die pagina in mijn leven heb ik definitief omgeslagen”, zegt hij, terwijl hij witte verf over de teksten saust die de migranten op de muren van zijn huis in Agadez hebben achtergelaten.

Lees ook over migranten die vanuit Libië terugkeerden naar Niger: Zij haalden Europa niet en werden geslagen, gebrandmerkt en uitgebuit

Volgens cijfers van de Internationale Organisatie voor Migratie trokken in 2016 meer dan 330.000 migranten door Agadez, de laatste stop voor de oversteek door de Sahara naar Algerije of Libië. Iedereen profiteerde daarvan: busmaatschappijen, supermarkten op de route, corrupte politieagenten bij wegversperringen. Iedere maandag was het hier filerijden met terreinwagens die volgeladen met migranten en onder begeleiding van een militaire escorte de woestijn inreden.

Die glorieuze tijden voor smokkelaars en ritselaars zijn nu definitief voorbij nadat Niger onder grote Europese druk een wet invoerde die het vervoer van migranten naar de buurlanden verbiedt. De wet dateert al van 2015, maar werd pas na de verkiezingen in 2016 ten uitvoer gebracht. Bijna driehonderd smokkelaars werden gearresteerd, honderden terreinauto’s in beslag genomen.

De EU beloofde werkgelegenheidsprojecten aan de meer dan zesduizend Nigerezen die actief waren geweest in de migrantenindustrie. Ze moesten aanvragen indienen met ideeën voor hun nieuwe leven. Sommigen vroegen om een oven en een paar tafels voor een restaurant. Anderen om naaimachines voor een atelier. Slechts 294 aanvragen werden gehonoreerd. De rest van de voormalige smokkelaars zit op zijn handen. „Dit is natuurlijk heel teleurstellend”, zegt de gouverneur van Agadez, Sadou Soloké. Zijn kantoor heeft nog steeds dezelfde vlekkerige vloerbedekking als twee jaar geleden; ook hier is weinig te zien van de steun die Brussel heeft beloofd. „De EU zegt dat ze het nu gaan evalueren. Het is in ieders belang dat dit wordt opgelost.”

Onrust broeit in Niger, Europa’s belangrijkste bondgenoot in de strijd tegen migratie. Terwijl de regering van president Issoufou meer dan 1 miljard aan steun uit Brussel is beloofd voor 2020, mort zijn bevolking. Na de smokkelindustrie werd ook de belangrijkste goudmijn Djado in het noorden van het land stilgelegd. Verkocht aan Chinese en Soedanese investeerders. Al maanden wordt gedemonstreerd tegen belastingverhogingen en een falende staat. Intussen werden Franse bedrijven als Orange Telekom en het uraniumbedrijf Avera juist beloond met belastingverlaging.

Migranten uit Sierra Leone die Algerije uitgezet zijn wachten op hun terugkeer naar hun vaderland in een migratiecentrum in Niger. Foto Jerome Delay/AP

Boos op regering

Sommige Toearegs in Agadez spelen met de gedachte terug te keren naar rebellie tegen de staat, zoals tijdens opstanden tussen 1990 en 1995 en tussen 2007 en 2009. Sommige ex-smokkelaars zijn toch weer begonnen met het vervoer van migranten maar vermijden nu officiële routes, waar water en eten te verkrijgen zijn, om te voorkomen dat ze worden gearresteerd. Honderden migranten verdorstten in 2017 als gevolg.

Anderen richten hun boosheid op de duizenden buitenlanders die nu in Agadez rondhangen en niet voor- of achteruit kunnen. „Moet je hier nu kijken”, zegt de voormalige smokkelaar Aghalie Foula Bouka als hij door de zanderige straten rijdt van Agadez. Buiten de ramen van zijn terreinauto kijken tientallen Soedanese vluchtelingen schichtig omhoog. Zo zitten ze hier al maanden, met de schaduw van Agadez’ eeuwenoude kalkstenen muren als enige bescherming tegen de zon.

Bekijk ook de fotoserie Lopen of sterven: Algerije stuurt migranten terug, door de woestijn

„Wij zijn uit [de Soedanese regio, red.] Darfur naar Libië gevlucht. Het was daar verschrikkelijk. Toen zijn we naar Niger gekomen. We willen niet terug. We willen hier blijven”, zegt een Soedanese tiener die aan het open raam verschijnt.

De voormalige smokkelaar Aghalie schudt zijn hoofd en trapt zijn rechtervoet boos op het gas. „Ze stelen. Ze verkrachten onze vrouwen”, zegt hij stellig. „Hun cultuur is niet als de onze. Ze kunnen beter vertrekken.” Voor iemand die jarenlang zijn brood verdiende met het vervoer van migranten uit andere culturen zijn het harde woorden. Agadez was altijd een stad van kosmopolieten, waar alle talen van de wereld werden gesproken, Hausa, Tamachek, Frans, Portugees of Italiaans. De brug tussen West- en Noord-Afrika.

In een kritisch rapport waarschuwt het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael voor radicalisering van de onrustige jeugd van Niger. Bandieten zijn al eeuwen actief buiten de stadsgrenzen van Agadez, maar bewoners klagen nu over een snelle toename van onveiligheid. „Dit alles heeft vele jonge mannen werkloos gemaakt, mannen die toegang hebben tot geweren en vervoer.” Jihadistische groeperingen als IS, Al-Qaeda en Boko Haram zwerven langs de grenzen van Niger, in de hoop op nieuwe rekruten. Niger bezweek nog niet onder die groeiende instabiliteit, zoals in buurland Mali gebeurde dat nu buiten de hoofdstad bijna onbestuurbaar is. Europa wint hier misschien de strijd tegen migratie, maar deze regio betaalt een hoge prijs.

Correctie (20 augustus 2018): In een eerdere versie van dit stuk werd de gouverneur van Agadez aangeduid als Mahamadou Sadou Soloké. Juist is Sadou Soloké. Dit is hierboven aangepsat.

    • Bram Vermeulen