De witte kant van Brazilië

Media in Brazilië Terwijl meer dan de helft van de Brazilianen zwart of gekleurd is, zijn zwarte presentatoren of acteurs op televisie zeldzaam in het land. En daar komt maar langzaam verandering in. Gelukkig is er YouTube.

Een man kijkt met zijn kleinkind televisie in Rio de Janeiro, Brazilië. Foto David Alan Harvey/Magnum

Waan je in het tropische Bahia, de Braziliaanse deelstaat waar de bakermat van de Afro-Braziliaanse cultuur ligt, met de capoeira en de Candomblé als bekende cultuur-uitingen. In deze meest zwarte regio van Brazilië, waar meer dan 80 procent van de bevolking gekleurd of zwart is, speelt de nieuwe soapserie Segundo Sol (tweede zon) zich af. Alleen zijn de acteurs in de serie niet zwart, maar op vier na allemaal wit.

Al decennialang is de witte Braziliaanse televisie (lees: Portugees of Europees) een hardnekkig fenomeen, terwijl Brazilië een gemengde samenleving is, waar meer dan de helft van de 200 miljoen inwoners zwart of gekleurd is. Dat nu zelfs de meest zwarte deelstaat door de Braziliaanse tv-gigant Globo, dé producent van de immens populaire telenovelas (soapseries) wordt ‘witgewassen’ gaat écht te ver vinden veel Brazilianen. „Zelfs de hoofdrolspeler in de serie, een muzikant die zwarte muziek uit Bahia speelt en dreadlocks draagt, is wit. Hoe lang wil Brazilië de eigen Afrikaanse roots nog negeren, dit is echt absurd”, zegt Djamila Ribeiro. De schrijfster, historica en feministe is op het jaarlijkse literaire festival in Paraty, een dorp buiten Rio de Janeiro waar naast literatuur ook veel aandacht is voor sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen in Brazilië waaronder ook de invloed van sociale media. „Als je de televisie aanzet in Brazilië denk je dat je in Noorwegen bent.”

Lees ook: Universiteiten in Brazilië selecteren sinds 2012 studenten op afkomst. Inheemse of Afrikaanse wortels zijn een pré. Zulke positieve discriminatie is omstreden.

Brazilië heeft als laatste land op het Amerikaanse continent de slavernij afgeschaft, in 1888. De koloniale machtsstructuren zitten volgens Ribeiro nog diep verankerd in de Braziliaanse samenleving. „De elite probeert die structuren koortsachtig in stand te houden, bijvoorbeeld door invloed en grip op de media. Toen ik als zwart meisje opgroeide voelde ik me een vreemde in mijn eigen land. Op televisie zag ik mezelf nooit terug. Heel soms zag je een zwarte acteur, maar dan in een clichérol als huishoudster of crimineel. Een zwarte journalist of nieuwslezer zag je al helemaal niet.”

Een ‘wit Brazilië’

Uit een onderzoek van het mediacollectief Viadapé uit 2017, naar tweehonderd televisieprogramma’s bij zeven grote tv-zenders in Brazilië, blijkt dat van de 261 presentatoren slechts tien zwart of gekleurd zijn, nog geen 4 procent. Viadapé vergeleek dit aantal met de bevolkingscijfers van het Braziliaanse bureau voor statistiek, waar in 2014 zo’n 53 procent van de Braziliaanse bevolking zwart of gekleurd was.

„Zwarte Brazilianen zijn na de slavernij nooit echt volwaardig mee gaan tellen in deze samenleving”, stelt cineast Joel Zito Araújo in de documentaire De ontkenning van Brazilië, waarin hij het aandeel en de beeldvorming van zwarte Brazilianen in soapseries onderzoekt. „De regering voerde vroeger een actief beleid voor een ‘wit Brazilië’, met het liefst een zo licht mogelijke bevolking”, zegt hij. Dit verschijnsel, in het Portugees ‘branqueamento’ genoemd, begon in de late 19de en begin 20ste eeuw. Op grote schaal kwamen Europese migranten uit onder meer Portugal, Spanje, Italië, Frankrijk en Nederland naar Brazilië, door de Braziliaanse overheid gelokt met fondsen en stukken grond, met als doel een lichtere bevolking te krijgen.

Terwijl de Braziliaanse media nog steeds vasthouden aan hun eurocentrische ‘ideaalbeeld’, ontstaat online een groeiende en krachtige tegenbeweging van zwarte en gekleurde jonge bloggers, vloggers en YouTubers. Op haar YouTube-kanaal Papo das pretas, (gesprekken van zwarte vrouwen), heeft Gabi Oliveira (26) in korte tijd meer dan 300.000 abonnees. Ze kaart onderwerpen aan die zwarte vrouwen aanspreken. „Bijvoorbeeld over uiterlijk, je haar naturel dragen en niet stijl föhnen of ontkroezen. Ik praat ook over vooroordelen en geef praktische tips: hoe solliciteer je? In Brazilië werkt het meestal goed om een foto bij een sollicitatiebrief mee te sturen, onze cultuur is gericht op uiterlijk. Maar is dat ook het beste voor een zwarte vrouw? Een foto kan de kans op een baan voor een zwarte Braziliaan in ons land juist verminderen”, zegt Oliveira in haar vlog. Haar eigen uiterlijk neemt ze grondig onder de loep. „Ik ben mooi, ook al heb ik dat lange tijd niet geloofd. Maar waarom zie ik dan nog steeds niemand in een Braziliaans modeblad die op mij lijkt?”

Activiste Nátaly Neri komt op haar site Afros e afins (afro’s en dergelijken) soms luchtig en dan weer scherp uit de hoek. Ze is een belangrijke zwarte influencer in Brazilië. „Je wordt er soms zo moedeloos van, maar door het te delen en door erover te praten voel je je verenigd en sterk”, zegt ze voor de camera in een vlog over geïnstitutionaliseerd racisme in Brazilië en de meest recente publicatie van criminaliteitscijfers in Brazilië. In 2017 werden bijna 64.000 Brazilianen vermoord, merendeels zwarte Brazilianen. „Op televisie zie je nooit zwarte Brazilianen als expert. Wel zwarte Brazilianen als criminelen of als slachtoffers van schietpartijen in een favela”, zegt ze.

Zwarte weervrouw

Schrijfster Djamila Ribeiro is opgetogen over de groei en invloed van zwarte vloggers, bloggers en YouTubers. „Het is inspirerend om te zien dat de jarenlange strijd van de zwarte activisten in Brazilië voor erkenning en een plek in de samenleving nu een enorme sprong neemt. Door de technologie hebben we voor het eerst een groot platform en kunnen we ons bundelen en verenigen. Bij de mainstream media krijgen we misschien geen ruimte, op internet hebben we wel een stem en die kan nog verder groeien”, zegt ze hoopvol.

Lees ook het artikel uit 2015 over Maria Júlia Coutinho. Een zwarte weervrouw, in het best bekeken journaal, is binnen de Braziliaanse context revolutionair.

Tv-producent Globo kreeg zoveel kritiek op de witte cast van de in Bahia gefilmde soapserie dat ze met een persverklaring kwamen waarin ze aankondigden te werken aan meer kleur op tv. Globo nam al eerder een paar stappen. Sinds 2015 is er een zwarte weervrouw bij het Braziliaanse journaal, en er kwam een soapserie over het leven van een rijk, zwart producentenkoppel, met nu eens geen stereotype rol voor zwarte acteurs. „Laat meer zwarte acteurs meespelen in de novelas en je zal zien hoe gelukkig veel Brazilianen worden”, vlogde tv-maker Valter Rege waarbij hij zich richtte tot de Braziliaanse tv-zenders. „En anders beginnen we zelf wel een soapserie online, het internet is eindeloos groot!”

    • Nina Jurna