Opinie

    • Ko Colijn

Annan voerde ongelijke strijd tegen macht van staten

Onder leiding van Kofi Annan kreeg de VN de macht in te grijpen als een tiran zijn volk niet beschermde. Het tijdperk van de humanitaire interventie is alweer voorbij, noteert .

Annan samen met de toenmalige Zweedse minister van Defensie Von Sydow op een Zweedse militaire basis, waar VN-vredemissies werden voorbereid (1997). Evan P. Schneider / AP

Nooit meer Rwanda, nooit meer Srebrenica. „Your Excellencies, you will be pledged to act if another Rwanda looms.” U bent eraan gehouden te handelen als er een nieuw Rwanda dreigt.

Dat waren de slotwoorden van secretaris-generaal Kofi Annan bij de World Summit van de Verenigde Naties, op 16 september 2005. Na een mislukte vergadering van kibbelende premiers en staatshoofden stemden 191 staten tot veler verbazing toch nog in met invoering van het beginsel der humanitaire interventie: het recht van de internationale gemeenschap om in het uiterste geval de soevereiniteit van een land over te nemen en in te grijpen als een tiran zijn eigen volk niet beschermde of erger nog: er zelf een potje van maakte.

Lees ook: Kofi Annan begon zonder politiek profiel bij de VN, maar verwierf groot moreel gezag

Een fluwelen revolutie naar de maatstaven van de wereldpolitiek. Deze responsibility to protect-doctrine (‘R2P’) is waarschijnlijk wel het tragische hoogtepunt uit de carrière van Kofi Annan, de zaterdag overleden stille superdiplomaat die de VN van 1997 tot en met 2006 leidde. Hoogtepunt omdat hij zich op ingenieuze wijze een weg had gebaand om het volkenrecht een wapen te geven tegen de immuniteit van schaamteloze heersers; tragisch omdat die doctrine ruim tien jaar later alweer opgeborgen lijkt en zo een dubbele frustratie voor Annan moet hebben betekend.

Hem was de mogelijkheid (of sommigen zeggen: de wil) niet gegeven om de drama’s van Rwanda (1994), Srebrenica (1995), Kosovo (1998) en Darfoer (2003) te voorkomen, maar moest ook na de anderhalve toepassing van de doctrine in Ivoorkust (2010) en Libië (2011) toezien dat ze in feite weer onmachtig werd in de rauwe geopolitiek van de jaren daarna.

R2P roept associaties op met vlekkentovenaar K2R, en in zekere zin was het de doctrine ook zo bedoeld: als nieuw reinigingsmiddel in de internationale politiek om schandvlekken te wissen, maar liever nog: te voorkomen.

Destijds bestond al angst dat de R2P misbruikt zou worden voor regime change, een gelegenheidsargument voor machtige staten om zich gewapenderhand van lastige buitenlandse leiders te ontdoen. Die vrees is na de moord op Gaddafi de doctrine fataal geworden, waardoor leiders als Assad wellicht nog leven.

Lees ook het interview dat NRC met Annan had: VN-chef Kofi Annan: ‘Als Amerika wil leiden, moet het ook betalen’

De diplomaat Kofi Annan symboliseert een (nu) ongelijke strijd van de internationale gemeenschap tegen macht van staten. Van bescheiden effectiviteit tegen willekeur en unilateraal vertoon. In een informele bui merkte Kofi wel eens op dat hij „scheel van jaloezie” was op de FIFA, de wereldvoetbalbond. Een organisatie met (toen) 207 lidstaten, die allemaal gelijk waren en dezelfde spelregels accepteerden. Buitenspel is in Tuvalu hetzelfde vergrijp als in de Krim of Jemen.

Op zondag 6 november 2005 werd een donkere man in regenjas uit de passagiersrij gepikt op Logan Airport, Boston. Hij had een verdacht koffertje bij zich. Volgens de dossiers was hij de moeite van een nadere check waard, want hij had bovenmatige belangstelling voor massavernietigingswapens. Hij had zojuist een conferentie daarover in Boston bijgewoond. Helemaal vreemd was dat hij beweerde een afspraak in Washington te hebben met minister Condoleezza Rice over hetzelfde onderwerp. Wat ook niet in zijn voordeel sprak was dat hij een beetje boos werd toen hij ook nog eens zijn schoenen uit moest trekken. De argwaan werd nog groter toen hij zich uitgaf voor secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Dat kon iedereen wel beweren. Een detail: hij wás Kofi Annan.

Zonder triomf aanvaardde hij excuses, niet van zich af bijtend, en onopvallend. Ten voeten uit responsible.

    • Ko Colijn