In Afghanistan vecht iedereen met iedereen

Strijd Afghanistan is inmiddels het strijdtoneel van zowel het Afghaanse regeringsleger, de Talibaan als IS. Al-Qaeda is nog niet weg en er komen meer NAVO-troepen. Burgers zitten klem tussen de strijdende partijen.

Afghanen dragen het lichaam van een van de slachtoffers van de zelfmoordaanslag donderdag tijdens een begrafenis in hoofdstad Kabul. Foto Omar Sobhani/AP

De situatie in Afghanistan verslechtert met de dag. In aanloop naar de parlementsverkiezingen op 20 oktober neemt het aantal aanslagen toe. In 2017 vielen er 1.662 burgerdoden, de verwachting is dat het aantal doden in 2018 hoger zal liggen. Vorige week nog viel de Talibaan de stad Ghazni aan, met 35 burgerdoden als gevolg. Naast de Talibaan, zoekt IS voor haar aanslagen vaak bewust burgerdoelen uit, denk aan moskeeën en bloedbanken. Vorige week kwamen 34 leerlingen om bij een aanslag op een school.

  1. Wie vecht met wie?

    De gevechten die in Afghanistan plaatsvinden tussen aan de ene kant het Afghaanse regeringsleger en de NAVO-bondgenoten en aan de andere kant gewapende groeperingen zoals de Talibaan en aan IS-gelieerde groepen. De meeste strijd wordt geleverd door de Talibaan, die de afgelopen jaren haar aanvallen in grote stedelijke gebieden heeft geïntensiveerd met de bedoeling om de regering en de buitenlandse militaire faciliteiten te raken. Daarbij maken ze steeds meer slachtoffers die niets met de regering of met internationale troepen te maken hebben. Na de verliezen van IS in het Midden-Oosten zijn IS-ers actiever geworden in Zuid-Azië, waaronder dus ook Afghanistan.

  2. Lees ook over de stad Ghazni: ‘Blijf binnen, anders ben je verantwoordelijk voor je eigen dood’
  3. Is de NAVO nog steeds actief?

    Eind 2014 trokken veel NAVO-landen hun troepen terug. Doordat de Talibaan weer sterker werden en door de verplaatsing van IS naar Afghanistan komen ze daar deels op terug. Momenteel zijn er 16.000 militairen in Afghanistan uit 39 landen, vooral uit de Verenigde Staten. De Nederlandse regering besloot dit voorjaar zestig extra militairen naar Afghanistan te sturen, commando’s die samen met Duitse militairen een eenheid van de Afghaanse speciale troepen in Mazar-e-Sharif gaan trainen. Er waren al honderd Nederlanders actief. Nederland blijft aan de missie bijdragen tot eind 2021. De Britse premier Theresa May liet dit voorjaar eveneens weten dat het verenigd Koninkrijk 440 extra troepen stuurt.

  4. Hoeveel doden zijn er gevallen in Afghanistan sinds 2001?

    Na Syrië is Afghanistan volgens de Global Peace Index het land waar het meeste geweld plaatsvindt. Tussen 2001 en 2017 zijn ruim 33.000 burgers gedood. Het totaal aantal doden, dus inclusief alle strijdende partijen, bedraagt ruim 136.000. Volgens de VN vielen in 2017 de meeste doden en gewonden sinds 2009. Burgerdoden vallen niet alleen bij de aanslagen, maar door ook de toegenomen luchtaanvallen, zowel van het Afghaanse regeringsleger als de NAVO. In 2018 zijn, volgens Pajhwok Afghan News, dat dagelijks de cijfers bijhoudt over de oorlog in Afghanistan, tot half augustus bijna 10.000 doden gevallen. De verwachting is dan ook dat 2018 een bloediger jaar wordt dan 2017, zeker als de parlementsverkiezingen op 20 oktober door gaan. Het aantal doden is in verkiezingsmaanden meestal hoger door aanslagen.

  5. Is er hoop op verbetering?

    Er zijn vredesbesprekingen gaande in Qatar tussen de Talibaan en de VS. Voorheen vonden die plaats tussen de Afghaanse regering en de Talibaan, maar de Talibaan zien de VS als de bezetter en daarom de enige partij die ze serieus meten nemen. Ze eisen een einde aan die bezetting, soevereiniteit voor Afghanistan en een einde aan de oorlog, liet de leider van de Talibaan, Maulvi Haibatullah Akhunzadah op zaterdag weten.

  6. Waarom onderhandelen de VS met de Talibaan?

    Al eerder gaven Talibaanstrijders aan te praten met onderhandelaars uit de VS. Dat werd door de Amerikaanse regering ontkend, maar deze keer dus niet. Dat is niet alleen omdat de Amerikaanse president Trump heeft aangegeven dat er teveel geld wordt uitgegeven aan de oorlog in Afghanistan, maar ook omdat de VS zich in Afghanistan meer willen focussen op de strijd tegen IS. In plaats van soldaten terug te trekken, heeft Trump meer troepen gestuurd naar een oorlog die inmiddels de langst durende oorlog uit de Amerikaanse militaire geschiedenis is.

  7. Wat is het verschil tussen de Talibaan en IS?

    Beide groeperingen zijn islamitisch, soennitisch en hebben een uiterst conservatieve en letterlijke interpretatie van de Koran. De Talibaan zijn anders dan IS niet internationaal gericht. Dat is ook precies het bezwaar dat IS-strijders hebben tegen de Talibaan. Ze verwijten de Talibaan nationalistisch te denken en zien de Talibaan dan ook als een obstakel om goed voet aan de grond te krijgen in Afghanistan. IS wil een kalifaat dat zich moet uitstrekken over Iran, Centraal-Azië, Afghanistan en Pakistan terwijl de Talibaan een Afghaanse staat willen dat geregeerd wordt door shariawetgeving. De Talibaan zien IS-strijders dan ook als indringers die Afghanistan gebruiken voor een internationaal conflict.

  8. Waar begon de strijd mee?

    Toen in 2001 de VS Afghanistan binnenvielen, richtten ze zich op Al-Qaeda. Deze groep werd in 1988 opgericht door Osama Bin Laden en Mohammad Atif, vlak voordat de Sovjet Unie zich terug trok uit Afghanistan. Al-Qaeda volgt het salafisme, waarbij het westen wordt gezien als een bedreiging van de Islam. Al-Qaeda leeft de shariawetgeving na. Al-Qaeda is de laatste jaren versplinterd geraakt en volgens Amerikaanse experts zijn ze alleen nog ondergronds aanwezig. VS richten zich in de oorlog in Afghanistan steeds minder op Al-Qaeda.

    De Talibaan plegen de meeste aanvallen op steden en nog steeds de meeste aanslagen in Afghanistan. De Talibaan zijn net als Al-Qaeda soennitisch en ultra-orthodox, maar hun principes zijn gebaseerd op de Pakistaans en Afghaanse Pasjtoe-traditie. Ze regeerden over het grootste deel van Afghanistan van 1996 tot 2001, toen ze verdreven werden uit de hoofdstad Kabul. Ook zij zijn voorstander van de shariawetgeving.

  9. Kun je nog spreken van een centraal gezag?

    Nee. In de districten waar ze overheersen hebben de Talibaan een parallelle overheidsstructuur gecreëerd. Ze innen eigen belastingen en in sommige provinciale delen krijgen de Talibaan zó weinig weerwerk, dat ze zich bezighouden met de gezondheidszorg, onderwijs en handel. In praktijk betekent dat dat onderwijs wordt aangepast (kinderen krijgen bijvoorbeeld lessen in wapengebruik), en dat ziekenhuizen worden gedwongen voorrang te geven aan gewonde Talibaanstrijders. IS heeft nog niet hele districten onder haar hoede. IS valt vooralsnog in Afghanistan ook niet hele steden aan zoals de Talibaan wel proberen, zoals bij Ghazni. IS richt zich ook op andere doelen voor aanslagen: shi’itische doelen zoals moskeeën (bijna 20 procent van de Afghaanse bevolking is shi’itisch), op de in hun ogen ‘nationalistische’ Talibaan, maar ook op scholen, hulporganisaties en bijvoorbeeld bloedbanken. Sinds IS er is, worden er volgens HRW meer „humanitaire grenzen” overschreden.

  10. NRC ging vorig jaar mee met een bezoek aan Nederlandse militairen: ‘De Nederlanders van de vergeten missie’
  11. Sinds wanneer is IS in Afghanistan actief?

    IS kreeg vanaf 2014 meer voet aan de grond in Afghanistan. Nadat ze de grote stad Mosul in Irak hadden veroverd liepen verschillende Talibaanleiders over naar IS. Inmiddels bestrijden ze elkaar. Anders dan de Talibaan heeft IS namelijk geen ambities voor Afghanistan als politieke eenheid, want IS denkt niet in nationale termen. De Talibaan en IS bevechten elkaar dan ook in Afghanistan, en die strijd wordt steeds heviger. Half juli viel IS een Talibaan-commandopost aan, waarbij Talibaanstrijdes werden gedood. In de noordelijke provincie Jawzjan waren er eind juli gevechten, waarbij strijders aan beide kanten omkwamen. IS gaf zich na twee dagen van gevechten over.

  12. Wat betekent dit voor de economie?

    Van de landen die economisch het meest lijden onder de oorlog, staat Afghanistan na Syrië op de tweede plaats. Oorlogsuitgaven bedragen in deze drie landen van 68 (Syrië), 63 (Afghanistan) tot ruim 50 (Irak) procent van het Bruto Nationaal Product. Boeren zijn voor een groot deel afhankelijk van papaver. UNODC, het Bureau van de Verenigde Naties voor Drugs en Misdaad, stelt dat Afghanistan de wereldmarkt domineert als het om opiaten gaat. In 2017 is bijna 90 procent van de opium afkomstig uit Afghanistan. De Talibaan dwingt boeren papaver te verbouwen, een deel van de oogst gaat gedwongen naar de Talibaan. Ook handelaren in opium en heroïne betalen een soort belasting aan de Talibaan. Officieel zijn ze tegen consumptie van drugs, maar de Talibaan verdienen er goed aan. Als de Talibaan aan terrein wint, zal de papaverteelt alleen maar toenemen.

  13. Hoe reageert de bevolking?

    Veel mensen willen graag weg, maar voelen zich gevangen tussen de strijdende partijen. Het aantal Afghanen dat het land weet te verlaten is sinds 2015 afgenomen aldus Human Rights Watch, terwijl het aantal burgerdoden dat jaarlijks valt vanaf 2014 flink is gestegen. Daarnaast worden Afghanen steeds vaker teruggestuurd omdat Afghanistan voor een groot deel als veilig wordt gezien. Ook de Nederlandse regering meent dat het geweld zich niet uitstrekt over heel Afghanistan, en ook Kabul veilig is om naar terug te keren, terwijl het aantal aanslagen daar toeneemt.

    VN-secretaris António Guterres benadrukte vorig jaar dat landen die Afghaanse vluchtelingen terugsturen zich te weinig realiseren dat er in Afghanistan geen sprake is van een ‘post-conflict’-situatie, maar van een conflict waarbij niets erop wijst dat de intensiteit vermindert.

    • Toef Jaeger