Kofi Annan begon zonder politiek profiel bij de VN, maar verwierf groot moreel gezag

Kofi Annan (1938-2018)

Weinigen hadden voorzien dat Kofi Annan een gezaghebbende, laat staan charismatische leider van de Verenigde Naties zou worden. Uit het falen van de VN in Rwanda en Srebrenica leerde hij dat de volkerenorganisatie soms wel degelijk partij moet kiezen om een bloedbad te voorkomen.

Kofi Annan spreekt in 2009 tijdens een conferentie in Brazilië. Foto Marcelo Sayao/EPA

Zelden liet Kofi Annan, die zaterdag na een korte ziekte op 80-jarige leeftijd is overleden, blijken hoe hij persoonlijk de vele politieke stormen doorstond in zijn jaren als secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Zelden gaf de gereserveerde diplomaat en staatsman inkijkjes in zijn gevoelsleven.

Klagen deed hij vrijwel nooit. Hij had een hondszware baan, maar door zijn lange carrière binnen de VN wist hij heel goed waaraan hij was begonnen. Zijn positie plaatste hem in het brandpunt van internationale diplomatieke conflicten en maakte hem soms tot mikpunt van harde aanvallen. Dat hoorde erbij.

Een bemoedigende boodschap van een vriend, zo mogelijk met een knipoog, was soms erg welkom om de spanning te verlichten. Zoals die keer dat hij in 2004 in een interview met de BBC met zoveel woorden zei dat de Amerikaans-Britse invasie in Irak, een jaar eerder, ,,illegaal’’ was geweest, want in strijd met het VN-Handvest.

De kracht van Annan als VN-chef lag in een zeldzame combinatie van eigenschappen.

Als VN-chef kon hij zich eigenlijk niet veroorloven al te duidelijk partij te kiezen tegen één (of in dit geval twee) van de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad. En dan nog wel tegen de Amerikaanse regering, die iedere VN-chef nodig heeft om zaken voor elkaar te krijgen. En dan óók nog in verband met de hevig omstreden Irak-oorlog. Maar in dit geval kon Annan er niet langer omheen draaien, vond hij zelf, wat deze oorlog betekende voor de internationale rechtsorde.

Een Irakese delegatie onder leiding van Tariq Aziz (links) en een delegatie van de Verenigde Naties onder leiding van Kofi Annan (rechts) kwamen in 1998 samen in Baghdad. Annan is op dat moment drie dagen in Irak in een laatste poging een vreedzame oplossing te vinden in de impasse over wapeninspecties. Foto John Isaac/AP

De woedende reacties uit Washington en Londen lieten niet lang op zich wachten. Maar gelukkig kreeg hij een bemoedigende email, schrijft hij in zijn memoires, van zijn vriend Ted Sorensen, oud-speechschrijver van president Kennedy. ,,Beste Kofi’’, schreef Sorensen, ,,je verklaring voor de BBC garandeert je twee dingen: A) een permanente plaats in de geschiedenis als de moedigste, oprechtste en onafhankelijkste secretaris-generaal van de VN, en B) geen derde termijn. Gefeliciteerd!’’

Moeizame relatie met Bush

Een derde termijn zit er voor geen enkele VN-chef in, wat de boodschap een relativerende humor gaf die Annan op dat moment goed kon gebruiken. De toch al moeizame relatie met de regering van president George W. Bush kwam niet meer goed. Maar Annan, die in 1997 aan het hoofd van de volkerenorganisatie was aangetreden, kon zijn tweede ambtstermijn wel afmaken.

Van zijn voorganger Bill Clinton had Bush de waarschuwing gekregen: ,,Je wil niet het bloed van Kofi Annan aan je handen krijgen.’’ Waarop Bush zou hebben geantwoord: ,,De mensen op mijn rechtervleugel willen de VN kapot maken, maar ik niet.’’ Eén van de meest uitgesproken figuren op die rechtervleugel, en de felste tegenspeler van Annan, was overigens VN-ambassadeur John Bolton, tegenwoordig de Nationale Veiligheidsadviseur van president Trump.

Een foto uit 2006 waarop George Bush en Kofi Annan de hand schudden. Van zijn voorganger Bill Clinton had Bush de waarschuwing gekregen: ,,Je wil niet het bloed van Kofi Annan aan je handen krijgen.’’ Waarop Bush zou hebben geantwoord: ,,De mensen op mijn rechtervleugel willen de VN kapot maken, maar ik niet.’’. Foto Stan Honda/AFP

Lees ook: De vijf lessen van Kofi Annan, waarin hij terugblikt op zijn periode als secretaris-generaal van de VN

De kracht van Annan als VN-chef lag in een zeldzame combinatie van eigenschappen. Hij was ervaren en intelligent genoeg om de beperktheid te beseffen van de macht van de VN als geheel en zijn eigen functie in het bijzonder. Maar noch dat besef, noch de fatale fouten die de organisatie en ook hijzelf hebben gemaakt, leidden bij Annan tot cynisme of berusting. Op zijn eigen, doorgaans ingetogen wijze bleef hij zich hardnekkig inzetten voor de volkerenorganisatie en voor vrede en veiligheid in de wereld.

Millenniumdoelen

Waarbij echte vrede, zei hij eens, ,,ook economische ontwikkeling en sociale rechtvaardigheid betekent, bescherming van het milieu, democratie, diversiteit en veel, veel meer’’. De prestatie waar hij later met de meeste trots op terugkeek was het programma van de zogeheten Millenniumdoelen, de acht concrete doelstellingen voor onder meer bestrijding van armoede, honger en kindersterfte waar de lidstaten van de VN zich tijdens zijn ambtsperiode aan verbonden.

Nauwelijks politiek profiel

Dat Annan een gezaghebbende, laat staan charismatische leider van de VN zou worden hadden weinigen voorzien toen de Ghanese diplomaat werd benoemd. Hij was afkomstig uit de VN-bureaucratie en had nauwelijks politiek profiel. Juist dat laatste maakte hem voor de alle permanente leden van de Veiligheidsraad tot een acceptabele keuze.

Annan was in 1938 in een aristocratische Ghanese familie geboren. Hij studeerde economie in het net onafhankelijke Ghana en in de Verenigde Staten, en internationale betrekkingen in Genève. In 1962 ging hij werken voor de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die hoort bij de VN.

Kofi Annan (rechts) met mede-studenten, tijdens zijn jongere jaren. Foto EPA

Hoe dramatisch de VN kan falen, ondervond Annan nadat hij in 1992 hoofd van de afdeling vredesoperaties van de VN was geworden. De VN hadden troepen in Rwanda toen daar in 1994 in honderd dagen zo’n 800.000 mensen werden afgeslacht – maar de blauwhelmen kregen van Annan en diens chef Boutros Boutros-Ghali in New York geen toestemming om in te grijpen of zelfs maar wapendepots te ontmantelen. Ook de moord op 8000 moslimmannen en -jongens in Srebrenica, in 1995, vond plaats terwijl er juist VN-troepen waren om hen te beschermen.

Vredesoperaties

Lees ook het interview dat NRC met hem had. VN-chef Kofi Annan: ‘Als Amerika wil leiden, moet het ook betalen’

Het falen van de VN en Annan persoonlijk was voor hem een harde les, dat de volkerenorganisatie soms wel degelijk partij moet kiezen als dat nodig is om een bloedbad te voorkomen. Vredesoperaties moeten robuust kunnen optreden. Weigeren om in te grijpen kan je medeplichtig maken aan het kwaad.

In 1999 verzette hij zich uiteindelijk niet tegen het NAVO-ingrijpen in de crisis rond Kosovo, toen nog een Servische provincie. Er was geen resolutie van de Veiligheidsraad die daar toestemming voor gaf, maar er dreigden grote aantallen mensen omgebracht te worden.

Annan slaagde erin de gedemoraliseerde VN nieuwe energie te geven. In 2001 kregen hij en de volkerenorganisatie de Nobelprijs voor de Vrede. Annan werd een internationale beroemdheid en met zijn Zweedse vrouw Nane vormde hij ook buiten diplomatieke kringen een graag gezien paar – ‘het VN-equivalent van royalty’, werd wel gezegd.

Kofi Annan troost familieleden van slachtoffers van het bloedbad door pro-Indonesische milities in Liquisa op 17 februari 2000. Foto Darren Whiteside/Reuters

Na zijn vertrek bij de VN trok Annan zich niet helemaal terug van het wereldtoneel. Met zijn statuur als internationaal staatsman en zijn grote morele gezag trad in verschillende conflicten op als bemiddelaar. Niet altijd met succes. In februari 2012 werd hij door de VN en de Arabische Liga als gezant benoemd voor de burgeroorlog in Syrië.

Het werd een ontluisterende ervaring, die niets opleverde – of hoogstens een bitter inzicht in hoe het toegaat in de internationale politiek. Na een half jaar gaf Annan zijn missie in Syrië op, met een vernietigend oordeel over de betrokken grootmachten. Als de grote landen niet samenwerken aan een politieke oplossing, zei hij, dan is de wereldgemeenschap tot machteloosheid veroordeeld.

    • Juurd Eijsvoogel