Armoede! Inkomen! Daar gaat het om

#Aufstehen in Duitsland

De vroegere achterban van links stemt nu vaak op de rechtse AfD. Links probeert iets nieuws: Opstaan!

Een nieuwe politieke beweging in Duitsland moet links uit het slop halen. Een programma is er nog niet, maar wel een naam die tegelijk een aansporing is: Opstaan. Of om precies te zijn: #Aufstehen; die Sammlungsbewegung, de beweging die wil samenbrengen.

Minder dan een jaar geleden hadden de drie linkse partijen in Duitsland – de SPD, Die Linke en de Groenen – nog een meerderheid in de bondsdag. Getalsmatig hadden ze bondskanselier Merkel naar huis kunnen sturen en een nieuwe regering kunnen vormen.

Maar een realistische optie is dat, door de grote inhoudelijke verschillen, nooit geweest. En sinds de verkiezingen van september 2017 kan het ook getalsmatig niet meer.

Bovendien is de verdeeldheid tussen (en binnen) de linkse partijen alleen nog maar toegenomen. En de anti-immigratiepartij AfD is nu behalve de grootste oppositiepartij ook steeds meer een concurrent voor links, een partij waar teleurgestelde, ooit linkse kiezers naar uitwijken. Reden genoeg dus om iets nieuws te proberen.

In het oosten van Duitsland is de AfD inmiddels dé partij van de arbeiders en de werklozen geworden. Dat moest onlangs ook Oskar Lafontaine vaststellen, de voormalige SPD-leider en minister van Financiën, die tegenwoordig fractieleider is van Die Linke in de deelstaat Saarland en een van de drijvende krachten achter #Aufstehen. „Het linkse kamp moet erover nadenken wat we verkeerd hebben gedaan”, zei hij.

Het gezicht van de nieuwe beweging is Sahra Wagenknecht, fractieleider van Die Linke in de bondsdag en de vrouw van Lafontaine. „Veel arbeiders, werklozen en mensen met lage lonen voelen zich met hun problemen en angsten bij ons niet meer begrepen”, lichtte zij in een kranteninterview toe.

Sinds twee weken is er een website in de lucht, met filmpjes waarin ‘gewone Duitsers’ (een leraar, een gepensioneerde kapster, een vrachtwagenmonteur, een student, een drukker, een vrouw van de bouwbond) uitleggen waarom ze ontevreden zijn over de huidige politiek. Ze noemen de lage pensioenen, hoge huren, tijdelijke contracten, hoge beloningen voor topmannen, het gebrek aan grote visies.

Op 4 september zal Wagenknecht een lijst prominente aanhangers presenteren en ook een soort manifest – een oproep om #Aufstehen formeel op te richten.

De Duitse beweging onderscheidt zich sterk van het Nederlandse Vrij Links, zegt politicoloog Andres Nölke, van de Goethe-universiteit in Frankfurt, die bij #Aufstehen betrokken is en die het manifest van Vrij Links gelezen heeft. „Bij Vrij Links ligt het accent relatief sterk op culturele kwesties, meningsvrijheid, omgang met racisme en dergelijke. Bij #Aufstehen gaat het vooral om sociaal-economische vragen, om armoede en verdelingsvraagstukken.”

Opmerkelijk is dat het initiatief voor de Duitse beweging niet van onderop komt, maar van politici die al een leidende rol in een partij spelen. „Het gaat ons erom links weer een meerderheid te bezorgen en samenwerking te bewerkstelligen.”

Ook onderscheidt #Aufstehen zich, zegt Nölke, „doordat we proberen mensen aan te spreken die zich niet meer voor politiek interesseren, die geen zin meer hebben om lid te worden van een partij. We richten ons daarom ook sterk op sociale media en het uitdragen van onze boodschap per video – we zijn niet zo intellectueel en tekstgericht.”

Maar is het niet wat laf, dat #Aufstehen de ook in Duitsland omstreden thema’s rond migratie uit de weg gaat? „Het is een heel gevoelige kwestie”, erkent Nölke. „We steunen het recht op politiek asiel, maar zijn niet voor meer arbeidsmigratie.” Daarmee kiest de beweging de lijn van Die Linke, niet die van SPD en Groenen.

Scepsis en wantrouwen

Wagenknecht en Lafontaine zeggen geïnspireerd te zijn door de Franse, radicaal linkse politicus Jean-Luc Mélenchon en zijn beweging ‘La France Insoumise’ (Het Frankrijk dat zich niet onderwerpt). Ze waarschuwen dat kiezers die zich zorgen maken over de multiculturele samenleving en de komst van vluchtelingen niet meteen moeten worden verketterd. Maar linkse critici vrezen dat #Aufstehen de AfD-kiezer te veel tegemoet zal komen.

Tienduizenden mensen zouden de afgelopen twee weken ‘deel van de beweging’ zijn geworden, zoals de website het noemt, door hun naam en mailadres op te geven. Maar #Aufstehen heeft bij de drie linkse partijen nog geen groot enthousiasme losgemaakt. Zelfs bij Die Linke, de partij van Wagenknecht en Lafontaine, bestaat scepsis – en wantrouwen dat de twee er eigenlijk op uit zijn een nieuwe partij te stichten.

De SPD, ooit een grote volkspartij, is inmiddels in de peilingen gezakt tot rond de 17 procent. Schrikbeeld is net als de PvdA „tot dwerg gereduceerd te worden”, zoals de leider van de jongerenbeweging van de SPD het onlangs uitdrukte.

Of #Aufstehen kans van slagen heeft wordt sterk betwijfeld door politicoloog Albrecht von Lucke, hoofdredacteur van het tijdschrift Blätter für deutsche und internationale Politik. „Alleen al de twee initiatiefnemers, allebei van de fundamentalistische vleugel van Die Linke, vormen een zware hypotheek. Ze zijn bovendien geen politici met samenbindende kwaliteiten. En de vermeende openheid van deze beweging? De lijn is al uitgezet. Migratie is een list van het kapitalisme. De openheid bestaat erin dat iedereen wordt uitgenodigd mee te doen – ook wie het nóg niet met de initiatiefnemers eens is.”

Lees het hele dossier: Een poging om links te rédden
    • Juurd Eijsvoogel