Aretha Franklin: voor altijd de absolute koningin van de soul

Aretha Franklin (1942-2018) Ze begon met zingen in de kerk van haar vader en werd in de jaren zestig de onbetwiste Queen of Soul: Aretha Franklin maakte met haar doorleefde stem van soulsongs strijdliederen voor emancipatie.

Aretha Franklin tijdens een concert in Ceasars Palace in Las Vegas in 1969. Foto Reuters

De Koningin van de Soul is dood. Aretha Franklin, volgens popblad Rolling Stone ‘the greatest singer of all time‘, is donderdag in Detroit op 76-jarige leeftijd overleden.

Haar versie van de soulhit ‘R-E-S-P-E-C-T’ uit 1967 werd een strijdlied voor de Amerikaanse burgerrechtenbeweging en strijders voor vrouwenemancipatie. „Het werd een strijdkreet voor Afro-Amerikanen, vrouwen en allen die zich benadeeld voelden om hun uiterlijk en om de persoon van wie zij houden. Ze wilden wat respect”, zei de toenmalige Amerikaanse president Barack Obama in 2014 over het nummer, oorspronkelijk van Otis Redding.

Door haar gloedvolle, gevoelvolle en doorleefde stem, waarin pijn en trots doorklinken, maakte Aretha Franklin ook van een tamelijk onderworpen vrouwelijk lied uit de jaren 60, ‘(You Make Me Feel Like) A Natural Woman’ een lied over emancipatie. Ze gaf aan het nummer een heel nieuwe lading, aldus Peter Guralnick in zijn boek over de geschiedenis van soulmuziek, Sweet Soul Music.

„Ik had nooit gedacht dat mijn songs strijdliederen voor vrouwen zouden worden”, zei Franklin in 2017 tegen Time. „Maar ik vind het heerlijk.”

Toch is het niet vreemd dat in Franklins stem die drang naar waardigheid en bevrijding doorklonk. Ze was een dochter van een van de politiek actiefste dominees in de Verenigde Staten, de baptist C.L. Franklin, en zijn vrouw Barbara – die volgens haar vader net zo’n stem als Aretha had. Ze werd in 1942 geboren in Memphis, een van vijf kinderen, waar haar vader een succesvolle prediker was. Zijn platen met bewogen preken werden in hoge oplages verkocht. Vader Franklin was bevriend met muzikanten als Nat King Cole en Sam Cooke – zij kwamen bij de Franklins over de vloer – en met dominee Martin Luther King. Aretha zong op diens begrafenis, nadat King in 1968 doodgeschoten was.

Ze was een schuw meisje dat niet graag op het podium stond. Maar rond haar achtste haalde vader Franklin haar over te zingen in de kerk, waar veel gospel gezongen werd: „De eerste liederen die ik in de kerk zong waren ‘Jesus Be a Fence Around Me’ en ‘I Am Sealed’”, vertelde ze Time. Ze kreeg pianoles, maar zag nog weinig in een zangcarrière. Totdat ze gospelzangeres Clara Ward hoorde bij een begrafenis van haar tante, die in het vuur van het lied ‘Peace in the Valley’ haar hoed aftrok en op de grond gooide. „Toen besloot ik dat ik ook zangeres wilde worden”, aldus Franklin.

Op haar 18de naar New York

Haar eerste pogingen in de jaren vijftig waren moeizaam. Een zangkwartet met haar zusters mislukte. Ze ging op haar veertiende van school en begon te toeren met haar vader, die overal in de VS optrad met preken waarbij gezongen werd. Haar moeder was toen Aretha tien was al overleden. Die tournees hebben haar gevormd, aldus Guralnick. Ze kwam uit de beschermde wereld, ontwikkelde haar gloedvolle, doorleefde zangstijl. Ze kreeg haar eerste kind rond haar 12de, en toen ze 14 was weer een. Die kinderen gingen naar familie, en Franklin bleef optreden.

Op haar 18de, aangespoord door Sam Cooke, stapte ze uit de shows van haar vader. Ze wilde van gospel naar wereldse muziek overstappen. Ze ging naar New York, voor een zang- en toneelopleiding. Ze kreeg haar eerste soloplatencontract bij Columbia. Maar haar eerste album Aretha: With The Ray Bryant Combo (1961) was geen groot commercieel en artistiek succes. Het was de producer bij Atlantic Records, Jerry Wexler, die haar in 1964 onder zijn hoede nam en zorgde dat ze haar eerste grote soulhit kreeg, ‘I Never Loved A Man The Way I Love You’ (1967). Ze was toen 25. Franklin zong niet als een kind, vond Wexler, maar als iemand die je in contact bracht met het hogere.

Dat was haar doorbraak, waarna ze in hoog tempo hits had als ‘Respect’, ‘A Natural Woman’, ‘Think’ en ‘Chain of Fools’. Hierdoor kreeg ze de eretitel ‘Queen of Soul’.

Haar succes was fenomenaal: ze werd een van de best verkopende vrouwelijke artiesten, met wereldwijd ruim 75 miljoen verkochte platen. Haar optredens konden wisselend zijn, maar als ze goed was, was ze geweldig. Ze kleedde zich vaak extravagant, met bontmantels of in Afrikaanse kleding.

De recensie van het concert dat Aretha Franklin in het Concertgebouw in Amsterdam gaf, in het Algemeen Handelsblad van 29 april 1968.

Foto Delpher

Ze trad tweemaal op in Nederland, op één dag, voorjaar 1968, in Rotterdam en in het Concertgebouw in Amsterdam, waar ze de sterren van de hemel zong, blijkens een opname van die show (en een recensie in het Algemeen Handelsblad).

Ze stal de show in Blues Brothers

Maar haar gezondheidsproblemen (ze was verslaafd aan alcohol en stopte in de jaren 90 met roken, waarna ze op dieet moest) en haar vliegangst maakten dat Franklin buiten de VS weinig optrad, en niet altijd kwam opdagen voor concerten. Tussen 1979 en 1984 reisde ze ook voortdurend op en neer tussen haar huis in Californië en Memphis, waar haar vader in coma lag, nadat hij door een inbreker in het hoofd was geschoten.

Maar ondanks alle tegenslagen en beslommeringen in haar persoonlijk leven (ze is twee keer getrouwd, haar eerste man sloeg haar, ze kreeg vijf kinderen) bleef ze zich vernieuwen. En ze bleef populair. Zo stal ze de show in haar filmdebuut, in de film The Blues Brothers in 1980, waarin ze als snackbarbazin het lied ‘Think’, met het refrein ‘Freedom, freedom’ zong op roze slippers. Ongeëvenaard. Ze had nog succes met het nummer ‘Freeway of Love’. En scoorde een hit met een duet met George Michael, ‘I Knew You Were Waiting For Me’, dat in 1987 een hit werd. In dat jaar werd ze ook als eerste vrouw opgenomen in de Rock and Roll Hall of Fame. Ze zong onder meer bij de inauguratie van president Obama in 2009. En in 2014 bracht ze haar 38ste studioalbum uit, Aretha Franklin Sings the Great Diva Classics, met een song van Adele, ‘Rolling In the Deep’. In 2017 kondigde ze aan wegens gezondheidsproblemen met pensioen te gaan.

Haar fenomenale, bezielde stem blijft: ze zal de Queen of Soul blijven. „Als je de waarheid wil weten”, zei haar vader over haar, aldus Guralnick, „Aretha heeft nooit de kerk verlaten. Als je het vermogen hebt om te voelen, en het vermogen om te luisteren, dan weet je dat Aretha nog altijd een gospelzanger is.”

Playlist met zeven favoriete nummers van Aretha Franklin, samengesteld door NRC-muziekmedewerker Hester Carvalho.

Aretha Franklin kon je gevoelens laten voelen waarvan je niet wist dat je ze had. Lees ook dit eerbetoon van Hester Carvalho: Aretha’s onsterfelijke stem: als een vuist, als een vlinder

Correctie (20 augustus 2018): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Franklink haar eerste kind rond haar 15de kreeg, en haar tweede kind toen ze 17 was. Dat moet respectievelijk 12 en 14 jaar zijn, en is aangepast.

    • Paul Steenhuis