Handgranaat is steeds vaker een crimineel dreigmiddel

Explosieven Afpersingen en bedreigingen met handgranaten zijn „een modeverschijnsel”. Alleen al deze week waren er zes incidenten. De pakkans is gering.

Een restaurant aan de Johan Huizingalaan in Amsterdam waar eerder deze week een explosie was. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Een man in een legeroutfit knielt neer voor de dichte luiken van patatzaak Vleminckx, midden in het centrum van Amsterdam. Hij legt een voorwerp neer. Naast hem staat een scooter.

Het is te zien op vrijgegeven beelden van de beveiligingscamera boven de patatzaak, woensdagavond opgenomen. Voor de patatzaak werd een handgranaat neergelegd. De vierde in twee dagen, alleen al in Amsterdam. Diezelfde woensdagnacht ging een explosief af voor een Javaans-Marokkaans restaurant. Dinsdagochtend werd een handgranaat ontdekt om de deurklink van een nog niet geopende lunchroom, en bij een schoonmaakbedrijf, waar ook op was geschoten.

Er zijn geen doden of gewonden gevallen, wel heerst onrust onder buurtbewoners. De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema (GroenLinks) heeft maatregelen genomen in de vorm van extra camera’s en politieposten. Het motief van de incidenten wordt onderzocht. Er zijn geen aanhoudingen verricht.

Bij friethuis Vleminckx in het centrum van Amsterdam werd in de nacht van woensdag 15 op donderdag 16 augustus een explosief gevonden. Verschillende straten werden afgesloten tijdens het onderzoek. Foto Sem van der Wal/ANP

De incidenten passen in een trend van de afgelopen twee jaar, waarbij steeds vaker gebruik wordt gemaakt van explosieven. In 2017 en 2018 vonden zeker veertig incidenten plaats met handgranaten, blijkt uit een inventarisatie door NRC van incidenten die in het nieuws zijn gekomen. Dit is evenveel als in de vier jaar daarvoor.

Wapendeskundige

De Rotterdamse wapenexpert Jas van Driel spreekt van „een modeverschijnsel”. Hij treedt bij rechtszaken op als wapendeskundige en is verbonden aan de TU Delft. „Criminelen doen elkaar na”, zegt Van Driel. „Ze zien dat handgranaten worden gebruikt en denken: dat kan ik ook. Het heeft een hoog copycat-gehalte.”

De handgranaat dreigt langzamerhand hét middel te worden voor afpersing, zegt de wapenexpert. De pakkans is gering. „Om iemand met een vuurwapen te bedreigen, moet je er persoonlijk bij aanwezig zijn. Een handgranaat leg je ’s nachts zo voor de deur neer.”

Wel zitten er risico’s aan. Criminelen zijn zelfs een beetje bang voor de handgranaat, zegt Van Driel. „Je ziet vaak dat ze het heel voorzichtig neerleggen en gauw weer weg zijn.” Daar is ook alle reden toe: „Als je de pin eruit trekt en vier seconden later zegt het boem, dan moet je zeker vijftien meter uit de buurt zijn. Ben je dat niet, dan heb je een probleem.”

De meeste handgranaten die opduiken komen uit de Balkanlanden. Na de oorlogen in voormalig Joegoslavië in de jaren negentig zijn veel automatische geweren en explosieven buitgemaakt, die nu nog steeds de Europese markt bereiken. Het transport is eenvoudig, zegt Van Driel. „Er passen er acht in een schoenendoos.” Ook is het betaalbaar: „Je hebt er één voor honderd tot honderdveertig euro.”

Hoewel het motief zelden wordt opgehelderd, zijn er gevallen bekend waarbij uitbaters worden afgeperst. Criminelen weten dat burgemeesters een zaak maandenlang kunnen sluiten na een beschieting of explosie, zonder dat duidelijk is of de eigenaar blaam treft. Zo kan een handgranaat een effectieve manier worden om een rivaal in zijn portemonnee te treffen.

Na een reeks coffeeshopbeschietingen in Amsterdam in 2016, waarbij in één jaar acht coffeeshops tijdelijk werden gesloten, zei de politie tegen De Telegraaf dat het vermoedelijk niet om „losstaande incidenten” gaat. „Er kan sprake zijn van afpersing van eigenaren, maar ook een doelbewuste poging om de concurrentie uit te schakelen.”

Vechtpartij

Ibrahim Yüce, eigenaar van Club Blu in Rotterdam-Alexander, werd zelf slachtoffer van afpersing met een granaat. In april 2016 zetten beveiligers een groepje bezoekers uit zijn club. Het loopt uit op een vechtpartij. Eén van de bezoekers is crimineel Jason L., onlangs veroordeeld voor moord. Op verzoek van de politie doet de club aangifte.

Kort erna wordt Yüce afgeperst. „Ik moest betalen, anders zou hij ervoor zorgen dat mijn zaak dichtgaat”, zegt Yüce. Hij toont een WhatsApp-gesprek waarin hij de politie inlicht over de afpersing, en zegt te vrezen dat er een handgranaat zal worden gegooid, om sluiting van zijn club te veroorzaken. Yüce: „De politie reageerde nauwelijks. Ik heb zelf de beveiliging moeten opschroeven.” Korte tijd later wordt een handgranaat voor de deur gevonden. Daarna een vuurwerkbom en een beschieting, waarna burgemeester Aboutaleb (PvdA) in december 2017 zijn club sluit.

„Ik werd gestraft voor iets dat anderen mij wilden aandoen”, zegt Yüce. „Op die manier gaat de burgemeester toch mee in wat criminelen willen bereiken?”

In principe mogen burgemeesters zelf bepalen of een pand dichtgaat en voor hoe lang, zolang de openbare orde rond de locatie in het geding is. Een vergoeding hoeven de gedupeerden niet te verwachten. Wijlen burgemeester Eberhard van der Laan (PvdA) van Amsterdam sloot voorheen direct alle panden na een beschieting of explosie voor drie maanden. Nadat hierbij vraagtekens werden gezet in de Amsterdamse gemeenteraad, veranderde hij eind 2016 zijn beleid. Beschoten coffeeshops zouden onder voorwaarden nog maar een week de luiken hoeven sluiten. Het aantal beschietingen nam af. Maar voor de vondst van explosieven bleef de praktijk hetzelfde: nachtclubs en winkelpanden waar een handgranaat gevonden werd, moesten drie maanden dicht. Waarnemend burgemeester Jozias van Aartsen (VVD) zette die lijn door.

De Amsterdamse fractievoorzitter van D66, Reinier van Dantzig, tevens horeca-ondernemer, waarschuwt voor de averechtse gevolgen die het beleid kan hebben: „Wat je wilt voorkomen is dat mensen de politie niet meer durven te bellen als ze een handgranaat vinden of zelf de ruit inslaan na de vondst van kogelgaten daarin.”

De Nederlandse onderwereld verhardt. Lees ook: Hoe de nieuwe Holleeders de onderwereld overnemen

De nieuwe Amsterdamse burgemeester, Femke Halsema, lijkt voorzichtig af te stappen van Van der Laans beleid: het Italiaanse restaurant Ferilli’s Caffé in Amsterdam-Zuid, waar op 30 juli een Kroatische crimineel werd neergeschoten, bleef open. Van de vier panden waar deze week een explosief gevonden werd, sloot Halsema tot nu toe één pand. Voor de andere panden wil zij „aanvullende informatie van politie” afwachten.

Club Blu in Rotterdam is inmiddels weer open. Eigenaar Yüce viel volgens de rechter niets te verwijten. Dat gold wél voor de gemeente Rotterdam: die had zich constructiever moeten opstellen richting de beschoten eigenaar, vond de rechter. Na bijna een half jaar sluiting kunnen alleen een paar succesvolle feesten Yüce nog redden van een faillissement.

„Veel ondernemers die een handgranaat voor de deur krijgen, zeggen dat zij niet weten waar het vandaan komt”, zegt Yüce. „Maar daar geloof ik niks van. Ik denk dat zij donders goed weten uit welke hoek het komt, maar ze zijn bang om te praten. Het is een afpersingsmiddel. Criminelen waarschuwen je van tevoren: als je niet luistert, gaan we je zaak sluiten. En door de kromme regelgeving krijgen ze hun zin nog ook.”

    • Andreas Kouwenhoven
    • Arlen Poort
    • Mark Middel