Arbeidsmigranten verlaten Brazilië weer

Economische crisis

Veel werkloze Portugezen vluchtten rond 2012 naar Brazilië voor een beter bestaan. Nu het daar crisis is, keert de migratiegolf om.

De afgelopen tweeënhalf jaar gingen in Brazilië 226.000 winkels dicht. Het land maakt de zwaarste crisis in dertig jaar door. De werkloosheid in het land is opgelopen tot 14 miljoen. Foto Dado Galdieri / Bloomberg

Het bordje met aluga-se, te huur, prijkt op de stalen deur van kledingzaak Lamara in het centrum van Rio de Janeiro. Naast de ingang slapen twee zwervers onder een deken met naast zich wat plastic tassen. Jonathan Gomes stapt over hen heen en maakt de zaak open omdat er straks een geïnteresseerde huurder komt kijken. „Ik moest de zaak sluiten. Door de crisis gingen mensen bezuinigen op kleding. Ik denk niet dat een andere ondernemer het hier wel redt.” Tegenwoordig probeert hij het als Uber-chauffeur.

Door de economische crisis in Brazilië (200 miljoen inwoners), de zwaarste in dertig jaar met een inflatie van meer dan 4 procent en 14 miljoen werkloze Brazilianen, sluiten steeds meer bedrijven hun deuren. In de afgelopen 2,5 jaar gingen in heel Brazilië 226.000 winkels dicht, blijkt uit een onderzoek van de Nationale Confederatie voor commercie, service en toerisme (CNC).

Rio de Janeiro werd na de Olympische Spelen in 2016 hard getroffen door de crisis. In de stad zelf gingen vorig jaar meer dan 9.000 ondernemingen dicht, in de gelijknamige deelstaat waren dat er meer dan 20.000. In het centrum van Rio, waar veel grote bedrijven hun kantoren hebben en de meeste winkels zijn, is de crisis duidelijk zichtbaar.

Vicieuze cirkel

„Het is nu lunchtijd maar je ziet hoe rustig het nu is. Van alle veertig tafels zijn er maar zes bezet en dat is al maanden zo”, zucht ober Tonio Barbosa van Bar Luiz terwijl hij de bestelling opneemt. De bar in Rua da Carioca, een drukke winkelstraat, is een van de oudste en meest traditionele eetgelegenheden van Rio. Bar Luiz bestaat al sinds 1887, maar het voortbestaan van de beroemde horecazaak staat op het spel. In de afgelopen twee jaar is het aantal klanten met 40 procent teruggelopen en heeft eigenaresse Rosana Santos de helft van haar personeel moeten ontslaan. „Hoe lang we het volhouden weet ik niet. Om ons heen zijn al meer dan twintig zaken gesloten. De wijk begint op een kerkhof te lijken”, zegt ze somber.

Volgens econoom Mauro Osório van de Federale Universiteit van Rio de Janeiro bevindt Brazilië zich in een vicieuze cirkel. „Alles hangt met elkaar samen: door de economische crisis en de toegenomen werkloosheid kunnen mensen minder kopen en sluiten winkels. Door de crisis neemt ook de criminaliteit toe, voelen mensen zich onveilig en gaan ze vaak minder de straat op, waardoor nog meer zaken getroffen worden”, zegt de econoom.

Over anderhalve maand zijn er presidentsverkiezingen in Brazilië. De economische crisis, de omvangrijke corruptie en veiligheid zijn de belangrijke thema’s. In Rio staat de veiligheid onder grote druk. Rivaliserende drugsbendes voeren in de bijna duizend sloppenwijken een bloedige oorlog tegen elkaar en tegen de politie. Hoewel sinds februari het leger wordt ingezet om de stad veiliger te maken, is het aantal schietpartijen sinds deze interventie juist toegenomen met 35 procent. Afgelopen week publiceerde het Forum voor publieke veiligheid nieuwe criminaliteitscijfers. Het aantal moorden liep in 2017 in Brazilië op naar 63.880, zeven moorden per uur.

Lees ook: Ineens rollen de tanks door mijn Braziliaanse straat

Voor de 40-jarige Rachel Franco waren de crisis en de groeiende criminaliteit de belangrijkste reden om te vertrekken uit Brazilië. Sinds een jaar woont ze met haar tienerzoon in Portugal. „Ik was grafisch ontwerper maar kreeg door de crisis geen opdrachten meer. Ik betaalde me blauw aan goed onderwijs voor mijn zoon. Nadat er bij ons in de straat was geschoten, hield ik hem binnen”, zegt Rachel, die in Brazilië is voor een bruiloft.

Het oude moederland

Was voorheen Amerika het ‘beloofde land’, tegenwoordig is er een hele migratiegolf van Brazilianen richting Portugal, het oude moederland. Naar schatting 85.000 Brazilianen wonen momenteel in Portugal, de verwachting is dat dit aantal oploopt naar 100.000. Behalve veel rijke Brazilianen die er vastgoed kopen, probeert ook ‘de gewone Braziliaan’ naar Portugal te komen, en willen steeds meer jongeren er naartoe.

Uit onderzoek blijkt dat 62 procent van alle Braziliaanse jongeren het land zou willen verlaten als ze de kans hadden. Een van hen is de 18-jarige student Paulo Gabriel Peixoto Laboissiere. Binnenkort vertrekt hij naar Portugal voor zijn studie. „Ik ga psychologie studeren aan de Universiteit van Evora. Voor een nieuwe ervaring, maar ook om te kijken of ik er een toekomst op kan bouwen. Voor jongeren is Brazilië momenteel uitzichtloos. Het is een pijnlijke waarheid, maar er is hier niets meer voor ons.”

Tussen 2011 en 2013 nam de migratie vanuit Portugal richting Brazilië juist toe, in die tijd was de economie nog booming met een groei van 7,5 procent. Portugal zat toen juist in een grote crisis en veel werkloze Portugezen vluchtten naar Brazilië voor een beter bestaan. Toenmalig president Dilma Rousseff bood zelfs aan de staatsschuld van Portugal te betalen door het opkopen van obligaties. „Ik werk nu als schoonmaakster in Portugal en moest onderaan beginnen, maar alles is beter dan in Brazilië. We spreken dezelfde taal en veel van de Portugese cultuur komt overeen met die van Brazilië. En het is veilig, mijn zoon kan weer buiten spelen”, zegt Franco.

Een andere tendens is dat steeds meer grote Braziliaanse bedrijven vertrekken naar buurland Paraguay. Zeven van de tien grote bedrijven, waaronder staalbedrijven en landbouwbedrijven die zich de afgelopen vijf jaar in Paraguay vestigden, zijn Braziliaans. De regering van Paraguay voert een actief beleid om Braziliaanse ondernemers en kapitaal aan te trekken. „De arbeidskosten liggen er lager, elektriciteit is goedkoper en belastingen zijn niet zo hoog als hier”, zegt econoom Osorio.

Jonathan Gomes heeft zijn winkel niet kunnen verhuren en laat het bordje ‘te huur’ voorlopig hangen. „Wij Brazilianen geloven dat ons land het land van de toekomst is. Maar wanneer die toekomst eindelijk zal aanbreken, weet niemand.”