Zingen met ogen dicht bij Veere’s stadswal

Zeeland Nazomerfestival

Met acteurs en zangers voert de Vlaamse regisseur Josse De Pauw het poëtisch stuk ‘De Blinden’ op aan het Veerse meer. Hij gaf Van Maeterlincks stuk een actueel vluchtelingen slot.

Nieuwe interpretatie van Josse De Pauw van Van Maeterlincks ‘De Blinden’, met acteurs en zangers van LOD muziektheater en Collegium Vocale Gent, muziek Jan Kuijken. Foto Kurt Van der Elst

„De blinden aan de voet van de stadswal van Veere, dat zouden wijzelf kunnen zijn”, zegt de Vlaamse regisseur en acteur Josse De Pauw (66). „Zij zijn als migranten, vluchtelingen uit een andere wereld die van ver naar hier zijn gekomen. Zo zie ik ook ons lot in de wereld van nu. Tastend zoeken we een weg, we wachten op iemand die richting geeft.”

De bakstenen vestingmuur van het Zeeuwse Veere reikt bijna zeven meter hoog en beschermde de stad ooit tegen militaire aanvallen over het Veerse Meer. Het is de gedroomde locatie voor de voorstelling De Blinden (Les Aveugles, 1890 ), een poëtisch toneelstuk van de enige schrijver van de Lage Landen die de Nobelprijs voor literatuur won, Maurice Maeterlinck (1862-1949). De Nederlandse première vindt plaats op het Zeeland Nazomerfestival. Artistiek leider Alex Mallems kiest de plekken waar theater en het Zeeuwse landschap elkaar versterken. Zo speelt het befaamde Wiek van Schweigman& op het werkeiland Neeltje Jans waar acht reusachtige windmolens staan. Een daarvan lijkt gevallen en ligt horizontaal, en dat is de rondtollende wiek waarmee drie dansers hun krachten meten. De andere locatievoorstelling is Schuberts Winterreise door Niek Kortekaas over de waanzin van de oorlog, met de beroemde liedcyclus als muzikale leidraad. Hier vormt het bastion Fort Ellewoutsdijk het decor.

Aangespoeld zonder gids

De Pauw zegt al jarenlang gefascineerd te zijn door Maeterlincks De Blinden over een naamloze groep mannen en vrouwen die aanspoelt op een eiland. Ze zijn blind en missen hun gids die plots is verdwenen. Hij is de enige die kan zien. Waar is hij? We komen er niet achter. „De symbolist Maeterlinck geeft geen echte antwoorden”, aldus De Pauw. „Het stuk is een statisch drama, een stemmenspel. Daarom wil ik het graag opvoeren met acteurs en zangers van LOD muziektheater en Collegium Vocale Gent, op muziek van Jan Kuijken. Zij zingzeggen en zingen de woorden met de Debussy-achtige begeleiding van Kuijkens muziek.” Voor De Pauw versterkt deze plek het drama: „Als de blinden opkomen volgen ze tastend de muur. Ze zijn aangewezen op elkaar. Voor de zangers van Collegium Vocale was dat aanvankelijk moeilijk, want ze bewegen en zingen met hun ogen dicht, anders verliezen ze de kenmerkende motoriek van blinden.”

Het stond voor De Pauw van begin af aan vast dat componist Kuijken een compositie zou maken voor a-capellakoor, gesteund door een soundscape van celli en natuurgeluiden. „In Veere hoor je ook het échte ruisen van de zee”, aldus Kuijken, „zoals je in mijn compositie ook het ruisen van de wind en de roep van vogels hoort, maar dan uitgevoerd door instrumenten.

Lees ook de recensie van ‘Tussenland’ van het Leidse PS-Theater: IJle voorstelling over de ongrijpbaarheid van tijd

Tastend over schuine planken

Tijdens repetities viel het De Pauw en Kuijken op dat de zangers geneigd waren opera te maken, extravert en op het publiek. „Maar geleidelijk gingen ze steeds introverter en minimalistischer spelen en richtten ze zich op elkaar,” zegt Kuijken, „want alleen al zingend kunnen ze elkaar als blinden vinden. Het is voor het eerst dat de leden van het Collegium geen partituur gebruiken, dat was aanvankelijk lastig. Sommigen zien de partituur voor zich, als het ware geprojecteerd aan de binnenkant van hun gesloten oogleden.” De blinden zoeken zich een weg over een constructie van schuine planken, geïnspireerd op het schilderij Das Eismeer van de romanticus Caspar David Friedrich met scherpe schotsen die omhoog steken.

Nieuw slot, parallel met vluchtelingen

In het origineel wachten de blinden vergeefs op de gids. De Pauw wil hem toch laten terugkeren om zich te verantwoorden waarom hij de groep aan zijn lot heeft overliet . Acteur Tom Jansen schreef op verzoek een slotmonoloog over het verlangen van mensen hun lot uit handen te geven aan machthebbers, zoals vluchtelingen dat doen aan mensensmokkelaars. In Jansens tekst is het toneelstuk als „een sprookje warm en geborgen, vol liefde verteld door de moeder”, zoals hij schrijft. Dat klinkt hoopgevend, maar dat is het niet. Het sprookje eindigt in mineur, in de hel van de „angst als ooggetuige”. Het slot is hard en heeft een heel andere toon dan Maeterlincks symbolisme waarin prachtige zinnen staan, zoals deze allermooiste: „Je moet kunnen zien, om te kunnen huilen.”

De Blinden door LOD muziektheater ism. Theaterproductiehuis Zeelandia. Première: 21/8 Stadswallen, Veere. Inl: zeelandnazomerfestival.nl
    • Kester Freriks