Het lelijkste woord

Ewoud Sanders

Wat is het lelijkste woord in de Nederlandse taal? Dat vroeg de taalkundige Marc van Oostendorp aan enkele studenten die in het buitenland Nederlands studeren bij hun bezoek aan het Meertens Instituut.

Van Oostendorp publiceerde de antwoorden op zijn YouTube-kanaal. Ik vond ze verrassend. Zo antwoordde een Poolse studente: geheugen. Dat klinkt heel lelijk en moeilijk voor mensen die Pools spreken, lichtte zij toe, vooral vanwege de herhaalde harde g. „Dat g-g-g”, giechelde zij glunderend, wat onder de andere studenten tot hilariteit leidde.

Het lelijkste Nederlandse woord volgens een Hongaarse studente: überhaupt. „Want het is Duits.” Een Amerikaanse studente, die haar keuze niet toelichtte, kwam met vruchtbaarheid; een Spaanse studente koos voor ziekenhuis („want niemand vindt het leuk om in een ziekenhuis te zijn”) en een Argentijnse studente vindt alle Nederlandse woorden met de letter ‘u’ lastig en lelijk, met als toppunt: tureluurs.

Ik denk niet dat moedertaalsprekers ooit tot deze keuze zouden komen. Tureluurs komt ook in lijstjes met mooiste Nederlandse woorden voor, zonder twijfel vanwege het binnenrijm.

De site wegmetdatwoord.org houdt sinds enkele jaren een toptien bij van lelijke en irritante woorden en woordcombinaties. Je kunt er stemmen. Winnaar van 2016: diervriendelijk vlees. Winnaar van 2017: ik heb zoiets van. In de toptien van 2018 gaat genderneutraal op dit moment met 43 procent van de stemmen ruimschoots aan kop.

Lelijk woord. Interessant is dat lelijk woord vrijwel uitsluitend nog wordt gebruikt voor een woord dat qua vorm of klank niet in de smaak valt. Terwijl deze woordcombinatie heel lang is gebruikt in een betekenis die onder meer blijkt uit deze dichtregels van Annie M.G. Schmidt: „Nooit een lelijk woord of een gebaar/ Altijd even aardig voor mekaar.” Vroeger leerden ouders hun kinderen om geen lelijke woorden te gebruiken. Oftewel niet te vloeken en te schelden. En (er is) geen lelijk woord gevallen was een gangbare uitdrukking, hoewel deze zegswijze tot mijn verbazing nooit de Van Dale heeft gehaald.

Mopperen. In lijstjes met mooiste Nederlandse woorden lijkt de betekenis juist een leidende rol te spelen. Daar komen bijvoorbeeld de woorden lief en liefde vaak in voor. De buitenlandse studenten in het filmpje van Marc van Oostendorp kozen hun lelijkste woorden op basis van herkomst (überhaupt), betekenis (ziekenhuis) en klank en/of lastige uitspraak (tureluurs, geheugen).

Bekijk hier de video van taalkundige Marc van Oostendorp:

Ik vermoed dat moedertaalsprekers zich bij hun keuze voor lelijke woorden grotendeels door dezelfde motieven laten leiden, zij het dat moeilijke uitspraak geen of een ondergeschikte rol speelt. Daarnaast roepen vooral clichématige woorden en uitdrukkingen veel ergernis op: de ik-heb-zoiets-van-gevallen.

Wat wij een lelijk woord vinden, is overigens aan mode onderhevig. In 1881 keurden de hoogleraar Beckering Vinckers en de schrijver Nicolaas Beets het woord mopperen ten stelligste af. Tot halverwege de negentiende eeuw was moppen de correcte vorm. Beckering Vinckers, in zijn tijd een van de voornaamste taalkundigen, voorspelde dat deze lelijke en „zonderlinge nieuwvorming” spoedig zou verdwijnen. Charles Boissevain, redacteur en eigenaar van het Algemeen Handelsblad, beweerde het tegendeel. Hij had al gelijk toen hij dit schreef: in 1881 was moppen al grotendeels door mopperen verdrongen.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders