Wie is de Amerikaanse dominee door wie de Turkse lira nu wankelt?

Dominee Andrew Brunson

Andrew Brunson woont al 23 jaar in Turkije en werd in 2016 opgepakt. Wie is deze man en waarom zetten de VS nu hun relatie met Turkije voor hem op het spel?

Brunson komt aan bij zijn huis in Turkije nadat hij uit de gevangenis is vrijgelaten en onder huisarrest is geplaatst. Foto Emre Tazegul/AP

In oktober 2016 werd de Amerikaanse dominee Andrew Brunson gebeld door de politie in Izmir, de Turkse stad aan de Egeïsche zee waar hij al 23 jaar woont. Of hij op het bureau wilde komen. Brunson dacht dat hij de nieuwe verblijfsvergunning kon ophalen die hij had aangevraagd. In plaats daarvan werd hij opgepakt op verdenking van banden met terroristen.

Lees ook: Turkse ministers op zwarte lijst om gevangenschap Amerikaanse dominee

Brunsons zaak is uitgegroeid tot een splijtzwam in de relatie tussen Turkije en de Verenigde Staten. De Amerikaanse regering ziet hem als een politieke gijzelaar en eist zijn directe vrijlating. De VS legden onlangs sancties op tegen twee Turkse ministers vanwege Brunsons aanhoudende detentie. Daarop verloor de Turkse lira een kwart van zijn waarde.

De crisis dreigt tot een historische breuk te leiden tussen de twee NAVO-landen. „Het is jammer dat jullie een dominee belangrijker vinden dan jullie strategische partner in de NAVO”, zei president Erdogan afgelopen weekend.

Brunson (50) groeide op in een streng gelovig gezin in de Amerikaanse staat North Carolina. Hij verhuisde begin jaren negentig met zijn vrouw en drie kinderen naar Izmir, een seculiere, liberale kuststad met enkele kleine kerken. Daar richtte hij diverse Presbyteriaanse kerken op, waaronder de Verrijzeniskerk die zo’n 25 vaste kerkgangers heeft.

Turkse aanklagers zeggen dat Brunson contact had met hoge leden van de Gülenbeweging, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de couppoging in 2016. Hij zou deel uitmaken van een netwerk van christelijke missionarissen dat wordt gesteund door de CIA. Ze zouden leden van de Koerdische strijdgroep PKK willen bekeren tot het christendom om Turkije te ondermijnen.

Turkse leiders zien overal westerse complotten tegen hun land. Regelmatig worden nu buitenlanders vastgezet – ook als dat tot diplomatieke crises leidt. Lees daarover: Turkije bepaalt zelf wel wie het gevangen zet

De zaak werd opgepikt door evangelische christenen in de VS. Volgens hen wordt Brunson vervolgd om zijn geloof. Het American Center for Law and Justice, een christelijke organisatie, bracht de zaak onder de aandacht van vicepresident Mike Pence, die behoort tot dezelfde evangelische kerkfamilie als Brunson. Daarop begonnen Pence en president Trump zich persoonlijk in te zetten voor Brunsons vrijlating. Ze proberen met Brunson de evangelische kiezer te mobiliseren. In november zijn er Congresverkiezingen.

Wisselgeld

Voor Erdogan dient Brunson als wisselgeld in de onderhandelingen met de VS over de uitlevering van de Turkse geestelijke Fethullah Gülen. „’Geef ons de dominee terug’, zeggen ze. Jullie hebben ook een geestelijke. Geef hem aan ons. Dan zullen we hem [Brunson] berechten en uitleveren,” zei Erdogan vorig jaar.

De Amerikanen dachten enkele weken geleden dat een deal was bereikt over Brunson. De VS zouden een lichte straf opleggen aan de Turkse staatsbank Halkbank, die een centrale rol speelde bij de ontduiking van Amerikaanse sancties tegen Iran.

Ook zouden ze een oud-bestuurder van Halkbank, die in de VS een celstraf uitzit, uitleveren aan Turkije. In ruil zou Brunson vrij komen.

De deal zou zijn afgeketst omdat de Turken op het laatste moment hun eisen verhoogden. Brunson werd niet vrijgelaten, maar onder huisarrest geplaatst. Dat leidde tot woedende tweets van Trump en Pence. „Als Turkije Brunson niet onmiddellijk vrijlaat en naar Amerika stuurt, zullen de VS zware sancties opleggen aan Turkije totdat deze onschuldige man van geloof vrij is.”

Lees ook: Is de val van de Turkse lira nog te stoppen? En andere vragen

De Amerikanen lijken niet bereid in te binden. Ze zouden Erdogan tot woensdag zes uur hebben gegeven om Brunson vrij te laten, anders zouden de VS nieuwe sancties kunnen invoeren tegen Turkije. Dat zou de lira, die enigszins is gestabiliseerd nadat de centrale bank maandag noodmaatregelen nam, opnieuw in een vrije val kunnen storten.

De Turkse ambassadeur in Washington had maandag een gesprek over Brunson met de Nationale Veiligheidsadviseur van het Witte Huis, John Bolton. Maar daar is niets uitgekomen. Bolton heeft de Turken laten weten dat hij pas verder wil praten als Brunson vrij is. Zijn advocaat heeft dinsdag opnieuw een verzoek ingediend voor zijn vrijlating, maar dat werd afgewezen.

    • Toon Beemsterboer