Is de val van de Turkse lira nog te stoppen? En andere vragen

Valutacrisis De crisis rond de Turkse lira is de afgelopen dagen in een stroomversnelling geraakt. Kunnen de maatregelen van de Turkse centrale bank de val van de lira nog stoppen? Tien vragen over de valutacrisis.

Een geldwisselkantoor in Istanbul. In het afgelopen jaar is de lira ruim veertig procent minder waard geworden, afgezet tegen de dollar. Economen en beleggers zeggen dat alleen een forse renteverhoging (5 tot 10 procentpunt) een verdere koersval kan voorkomen. Lefteris Pitarakis/AP

De spectaculaire val van de Turkse lira van de laatste weken roept onaangename herinneringen op bij veel Turken. Ook tijdens de financiële crisis van 2001 zagen ze hoe hun spaargeld verdampte. Het loslaten van de koers van de nationale munt door de regering leidde toen binnen een week tot een waardedaling van 40 procent.

Het afgelopen jaar is de lira ook ruim 40 procent minder waard geworden, afgezet tegen de dollar. En afgelopen vrijdag verloor de Turkse munt opnieuw zeer fors. De daling was onder meer het gevolg van een al langer sluimerend conflict tussen Turkije en de VS, dat nu escaleerde. Het Witte Huis voerde sancties in tegen twee Turkse ministers wegens de aanhoudende detentie van de Amerikaanse dominee Andrew Brunson in Turkije. Brunson werd opgepakt op verdenking van banden met de beweging van imam Fethullah Gülen, maar de VS zien hem als een politieke gijzelaar die onterecht vastzit. En vrijdag verhoogde president Trump de importtarieven op Turks staal en aluminium.

  1. Is de val van de lira nog te stoppen?

    Nadat de Turkse centrale bank maandagochtend 6 miljard dollar in de economie had gepompt om de val van de lira te stoppen, bleef de koers van de munt schommelen rond de 7 lira per dollar. Dat is nog altijd een waardeverlies van 25 procent ten opzichte van afgelopen vrijdagochtend. Economen en beleggers zeggen dat alleen een forse renteverhoging (5 tot 10 procentpunt) een verdere val kan voorkomen. De Turkse president Erdogan is echter fel tegen zo’n verhoging. Hij ziet hoge rentes als een „instrument voor uitbuiting” en belooft die laag te houden. Daarnaast heeft hij veel zakenvrienden in de bouwsector die gebaat zijn bij lage rentes. Erdogan wil de rente bovendien laag houden om de economische groei niet te belemmeren.

  2. Wat is de reactie van de Turkse regering?

    President Erdogan stelt zich strijdbaar op in de crisis met Amerika, die de opmaat vormde voor de recente koersval van de lira. „Jullie ruilen een strategische NAVO-bondgenoot voor een dominee”, zei Erdogan over de Amerikaanse sancties tegen de Turkse ministers wegens de detentie van Brunson. De VS lijken Turkije tot woensdag de tijd te geven om Brunson vrij te laten, anders volgen er nieuwe sancties. Dat zou de lira opnieuw in een vrije val kunnen storten en de relaties met de VS onherstelbaar kunnen beschadigen. Erdogan lijkt vooralsnog niet van plan om in te binden. Hij schreef zaterdag in een opiniestuk in The New York Times dat de crisis ertoe kan leiden dat Turkije op zoek gaat naar „nieuwe vrienden en bondgenoten”.

    Het Turkse ministerie van Binnenlandse Zaken heeft 346 accounts op social media geïdentificeerd waar op ‘provocatieve wijze’ wordt geschreven over de koersval. Lees daarover: Turkije pakt twitteraars aan wegens ‘aanval op lira’
  3. Hoe onafhankelijk is de Turkse centrale bank?

    Die onafhankelijkheid staat op zijn zachtst gezegd onder druk, zegt Lodewijk van der Kroft van beleggingsfonds Comgest, dat niet langer in Turkije actief is. Formeel heeft Erdogan niets te zeggen over de rentestand. Maar hij heeft na de parlements- en presidentsverkiezingen van 24 juni zijn controle over de centrale bank vergroot. Beleggers hebben zodoende geen vertrouwen in het monetaire beleid en daarmee in de lira. „Deze politieke invloed staat haaks op de westerse ideeën over hoe een economie werkt”, zegt Van der Kroft.

  4. Hebben de Turkse autoriteiten alternatieven?

    Turkije kan naar het Internationaal Monetair Fonds (IMF) stappen voor financiële steun. Maar Erdogan verzet zich ook daar fel tegen. „Degenen die roepen om het IMF, willen dat we onze onafhankelijkheid opgeven.” Erdogan weet hoe stringent de bezuinigingsmaatregelen zijn die het IMF oplegt in ruil voor steun. En zelfs als Erdogan knarsetandend naar het IMF zou stappen, zouden de VS hun goedkeuring moeten geven aan een noodlening. En dat lijkt niet waarschijnlijk gezien de verhoudingen.

  5. Waarom wordt de Turkse munt zo snel minder waard?

    Aanleiding voor de meest recente daling zijn de Amerikaanse handelssancties van vrijdag, maar de problemen van de economie zijn structureel. Beleggers beseffen dat de Turkse economie kwetsbaar is voor kapitaalvlucht. Turkije is sterk afhankelijk van buitenlandse financiering omdat zowel de overheid als het bedrijfsleven veel geld heeft geleend in vreemde valuta. Bij een waardedaling van de lira wordt het dan steeds moeilijker dit geld terug te betalen of bestaande leningen te herfinancieren. Als het buitenlandse kapitaal opdroogt, komen overheid en bedrijfsleven financieel steeds meer klem te zitten.

  6. Hoewel president Erdogan de val van de lira over zich heeft afgeroepen, schuift hij de schuld af op de VS. Veel Turken geloven hem. Lees daarover: Erdogan geeft VS schuld van val lira
  7. Kan Turkije een Europese bankencrisis veroorzaken?

    De Europese banken hebben sinds vrijdag hun aandelenkoers met zo’n 5 procent zien dalen. Dat lijkt vooral het gevolg van speculatie over de gevolgen van de Turkse valutacrisis. De Britse krant Financial Times meldt dat de Europese Centrale Bank de Turkse activiteiten van de grootste Europese banken extra tegen het licht gaat houden.

    Toch is er weinig aanleiding tot paniek. Analist Tom Kinmonth van ABN Amro benadrukt dat het effect op de Europese banken niet te vergelijken is met de Griekse schuldencrisis van 2010. „Van de vijftig grootste Europese banken heeft maar een handvol geld uitstaan in Turkije. En dan gaat het om relatief kleine bedragen.”

    Alleen de Spaanse bank BBVA heeft een ‘exposure’ die iets meer dan 10 procent van haar balans bedraagt. Voor de andere banken zoals Unicredit, BNP Paribas, ING en HSBC ligt dat onder 5 procent. Bij ING, die veel meer internationaal actief is dan ABN Amro of Rabobank, gaat het om 15 miljard euro, oftewel 2,3 procent van haar leningen. De laatste twee dagen is het aandeel van ING met meer dan 7 procent gedaald.

  8. Hoe verweven is de Turkse economie met die van Nederland en de Europese Unie?

    Als exportland vormt Turkije voor Nederland de zestiende handelspartner in de wereld. Vooral grondstoffen, chemische producten en voeding zorgden in 2017 voor een uitvoer van 6 miljard euro. Een bescheiden bedrag op de totale Nederlandse export (467 miljard euro). De import vanuit Turkije is 2,8 miljard euro.

    Vorig jaar exporteerde de EU voor bijna 85 miljard euro naar Turkije, terwijl de import op 70 miljard uitkwam. Als handelspartner met de EU neemt Turkije de vijfde positie in.

  9. De lage lira maakt Italiaanse banken kwetsbaar. Gebrek aan Europese solidariteit zou Salvini’s exitplannen zo kunnen helpen, betoogt Melvyn Krauss: Turkije versus Trump is groot risico voor Europa
  10. Hoe groot is de kans dat andere opkomende economieën besmet raken?

    Op de beurs leidt de instorting van de Turkse lira tot besmetting van valutakoersen van andere opkomende economieën. Vorige week vrijdag lieten deze de grootste daling zien in het afgelopen jaar. Vooral de koers van de Zuid-Afrikaanse rand valt op, die in de afgelopen week met 7 procent gedaald is tegen de dollar. Maar ook de Russische roebel, de Braziliaanse real en de Mexicaanse peso leverden fors waarde in. Van der Kroft: „Het sentiment in de markt richting de valuta’s van opkomende economieën is al een tijdje slecht. Beleggers halen hun geld weg en stoppen dat in Amerikaanse staatsobligaties, die de laatste tijd beter renderen. De situatie in Turkije versterkt deze trend op de korte termijn.”

    Maar structureel bestaan er weinig directe links tussen Turkije en andere opkomende economieën. Dus het is waarschijnlijk dat er binnenkort herstel komt.

  11. Zou Turkije terecht kunnen bij Rusland, Qatar of China?

    In plaats van het IMF zou Turkije bij landen kunnen aankloppen voor leningen om zijn externe financieringsbehoefte van 230 miljard dollar te dekken. Maar Turkije heeft niet veel bondgenoten die kapitaalkrachtig genoeg zijn. Rusland heeft zijn eigen problemen als gevolg van de Amerikaanse sancties. De roebel staat op het laagste punt in twee jaar en het staatsfonds is leeg. Qatar heeft wel een staatsfonds met ruim 300 miljard dollar, maar experts betwijfelen of genoeg hiervan liquide is om Turkije tientallen miljarden te lenen. China is de meest waarschijnlijke optie, gezien de verbetering van de onderlinge relaties, de Chinese interesse in de Turkse markt en het feit dat beide landen soortgelijke problemen hebben met de VS.

  12. Bij wie zit de Turkse schuld?

    Volgens de laatste cijfers van het Turkse ministerie van Financiën bedroeg de totale schuld in vreemde valuta en in buitenlandse handen 440 miljard dollar. Van die 440 miljard dollar is 60 procent in dollars gedenomineerd, 34 procent in euro’s en de rest in overige valuta zoals de Japanse yen. Dit kapitaal is kwetsbaar omdat niet-ingezetenen vaak de schuld eerder van de hand doen dan ingezetenen.

    Een aanzienlijk deel van Turkse schulden in handen van niet-ingezetenen, zo’n 180 miljard dollar, zal binnen het komende jaar aflopen. Die moet dus waarschijnlijk geherfinancierd worden, zo maakte de Turkse centrale bank in maart bekend. De helft van de schuld in vreemde valuta zou in handen zijn van Amerikanen.

    • Toon Beemsterboer
    • Erik van der Walle
    • Alina Borovítskaya