Iván Velásquez Gómez

Foto US Embassy

De man die te dicht bij de corruptie in Guatemala komt

De VN-commissie die in Guatemala onderzoek doet naar corruptie in overheidsinstellingen, lijkt aan eigen succes ten onder te gaan. Tegen de voorzitter is een lastercampagne ingezet, de internationale geldkraan is dichtgedraaid.

Iván Velásquez heeft twee uur gesproken als hij zijn telefoon uit de binnenzak van zijn jasje haalt. De Colombiaanse aanklager en voorzitter van de VN- Commissie tegen Corruptie en Straffeloosheid in Guatemala (CICIG) tikt de zoektermen ‘Guatemala protests 2017’ in en toont foto’s van de demonstraties tegen wetgeving die corruptiebestrijding zou verzwakken. Een hart onder de riem voor de VN-commissaris die in het Zuid-Amerikaanse land schimmige ‘parallelle netwerken’ in het gevangeniswezen en de politiek blootlegde, en er een onafhankelijk rechtssysteem traint.

Het project van CICIG heeft succes: analisten van de CICIG legden zestig corrupte ketens bloot. Zakenmensen, politici en zelfs drie rechters zijn na onderzoeken vervolgd door het nationale Openbaar Ministerie.

Lees ook over Jimmy Morales, die in opspraak kwam wegen corruptie en op ramkoers lag met een belangrijke VN-commissie. De voormalige tv-komiek werd eind 2015 gekozen met de belofte een eind te maken aan de endemische corruptie in het land.

,,Langzaamaan is het de Guatemalteken duidelijk dat criminaliteit niet normaal is”, zegt Vé+lasquez met een blik op zijn telefoonscherm. ,,Ondernemers zien zelfs af van het betalen van smeergeld omdat ze zich kapot zijn geschrokken van onze onderzoeken.”

Aan succes ten onder

Maar precies een jaar later staat Velásquez’ werk onder druk als nooit tevoren. De CICIG dreigt aan het eigen succes ten onder te gaan. De commissaris moest in juli gedwongen op pad om bij buitenlandse overheden financiële steun los te peuteren.

De CICIG werd in 2007 in het leven geroepen om corruptie binnen de politiek en justitie van het Midden-Amerikaanse land te bestrijden. Na de burgeroorlog die in de jaren negentig in het land had gewoed, waren criminele organisaties en clandestiene milities in de overheidsinstellingen verankerd, die baat hebben bij straffeloosheid.

Die clandestiene netwerken voeren nu campagne tegen de CICIG, met een lobby die tot in de Verenigde Staten doorklinkt: de belangrijkste geldschieter bevroor zijn bijdrage van 6 miljoen dollar. De Guatemalteekse president Jimmy Morales bepleitte dat zelf in het Oval Office van Donald Trump.

,, Om te functioneren zoals we nu doen, heeft CICIG jaarlijks 15 miljoen dollar nodig”, aldus Velásquez. Het verlies van de Amerikaanse bijdrage is dan ook funest. ,,Als daar in oktober geen verbetering in komt, kunnen we tot eind dit jaar door. Daarna houdt het op.”

,,De internationale gemeenschap moet van Guatemala eisen dat de situatie verbetert”, meent Vélasquez. De lastercampagne kreeg vaart nadat president Morales – een tv-komiek die bij zijn verkiezing in 2015 beloofde corruptie aan te pakken - zélf onderwerp werd van een CICIG-onderzoek naar onverantwoorde campagnegelden. De president verklaarde Velásquez tot persona non grata.

Twee mensen in het centrale park van Guatamala tijdens de protesten in 2017. Foto Santiago Billy/EPA

Laster

De zaak die tegen Velásquez wordt gebruikt is die van de Bitkovs, een Russische zakenfamilie in Guatemala. Familieleden kregen vorig jaar celstraffen van veertien en negentien jaar opgelegd wegens paspoortfraude. Tweemaal hadden het echtpaar en hun dochter, die na een ruzie met Russische staatsbanken hun thuisland ontvluchtten, valse paspoorten gekocht in Guatemala. Dat kostte 150.000 dollar. Hun naam dook op in een vooronderzoek door de CICIG naar paspoortenzwendel. Het instituut droeg het volledige dossier over aan het Guatemalteekse OM. ,,De Bitkovs werden veroordeeld volgens de wet. Vervolging is niet onze taak”, is Velásquez’ verweer.

Maar het verhaal bleef plakken: door CICIG verdween een door het Kremlin opgejaagde Russische zakenfamilie achter tralies.

,,Het is allemaal fake news, aangezwengeld door de parallelle netwerken”, zegt de VN-commissaris. „Al die figuren profiteren al jaren van deze status quo. Hervormingen en onafhankelijke rechtspraak zijn niet in hun belang.”

Schimmige netwerken in verweer

Lees ook dit opiniestuk uit 2015: Guatemala verdient juist nu onze steun

Gevraagd naar wat hij aantrof bij zijn aantreden in 2013, vlecht Velásquez zijn handen ineen: de wetgevende, controlerende en uitvoerende machten bewogen zich als één blok, bijeen gehouden door politici binnen de overheid en rijke zakenmensen en invloedrijke criminelen daarbuiten. Het justitieel apparaat moest uit die kluwen „gehakt” worden, want ook rechters bleken niet zonder smet: „Hoe triest dat zelfs mensen in de rechtspraak zich hebben verrijkt. Maar als ik iets heb geleerd in de afgelopen jaren in Guatemala, dan is het wel hóe sterk in sommigen het instinct is om eigenbelang boven algemeen belang te stellen.”

De kopstukken van de parallelle netwerken zetten zich ook in eigen land schrap tegen de CICIG. In het congres lijkt het pakket met constitutionele hervormingen – waarvoor de commissie voorstellen deed om de rechtspraak te verbeteren – te stranden voor er überhaupt op gestemd wordt.

Natuurlijk heeft Velásquez vijanden gemaakt, die zich nu samen tegen hem en de CICIG keren. De commissaris haalt de schouders op: „Wat moeten we dan, besluiten dat de ene corrupte partij té machtig is en onderzoek op dit moment even niet uitkomt? Dat gaat precies in tegen het doel van de commissie. Niemand staat boven de wet.”

    • Lisa Dupuy