Een jaar na Charlottesville is ‘alt-right’ een betekenisvol fenomeen

Rechts-nationalisme Lange tijd werd alt-right gezien als zeer marginaal, maar dat is ondanks de magere opkomst bij een demonstratie in Washington voorbij. Niet het minst door president Donald Trump.

Leden van de alt-right-beweging tijdens de demonstratie in Washington zondag. Foto Jim Lo Scalzo/EPA

Zou het toeval zijn, dat Omarosa Manigault Newman, tv-persoonlijkheid en voormalig assistent van president Donald Trump, haar memoires publiceert in het weekend dat de nazi-optocht in Charlottesville van een jaar geleden wordt herdacht? In haar boek beschuldigt de vrouw, die ooit meedeed in Trumps realityshow The Apprentice, de president van racisme. Ze schrijft dat ze weet van bandopnamen, waarop Trump „the N-word” gebruikt en dat hij de half-Filippijnse echtgenoot van zijn adviseur Kellyanne Conway een „flip” en een „goo-goo” zou hebben genoemd, twee denigrerende aanduidingen voor Filippijnen.

Zou het toeval zijn dat president Trump juist dit weekend op zijn vakantieadres in Bedminster de Bikers for Trump ontving? Deze aanhangers zien er uit als leden van een doorsnee motorclub, en treden in manifestaties regelmatig zij aan zij op met neonazi’s en witte nationalisten. Veel leden van dit soort groeperingen dragen rode honkbalpetjes met Trumps campagneslogan ‘Make America great again’.

Lees ook: Extreem-rechts claimt morele zege na geweld Charlottesville

Unite the Right

Een jaar geleden liep in Charlottesville, Virginia, een demonstratie van gewapende aanhangers van extreemrechtse groepen onder het motto ‘Unite the Right’, uit op gewelddadigheden, eindigend met een demonstrant die in zijn auto op de menigte inreed en daarbij een vrouw doodde. De tragedie kreeg een politieke dimensie doordat president Trump in een reactie de schuld voor de gewelddadigheden verdeelde over extreemrechtse en extreemlinkse activisten, die elkaar hadden uitgedaagd. In een tweet van dit weekend herhaalde Trump dat hij „alle soorten racisme en geweld” veroordeelt.

Na zijn reactie werd Donald Trump vorig jaar voor zijn „eerlijkheid en moed” bedankt door de ex-grootmeester van de Ku Klux Klan en door de oprichter van de neonazi-organisatie Traditionalist Worker Party. „Trump heeft voor ons een deur geopend. Zijn beweging heeft een deur geopend”, zei Matt Heimbach in een interview met tv-zender ABC.

IJshockeymaskers

Deze zondagmiddag verzamelt zich pal tegenover het Witte Huis een groepje van enkele tientallen demonstranten, met Amerikaanse vlaggen, sommige hebben hun gezichten bedekt. Ze worden omgeven door ringen van honderden politiemensen, op de fiets, te paard, te voet, door dranghekken en trucks met sneeuwschuivers die de toegangswegen afsluiten. Zo houdt de politie hen gescheiden van de duizenden tegendemonstranten die ook naar Lafayette Park zijn gekomen en er vooral een anti-Trumpdemonstratie van maken.

Sommigen lopen rond alsof ze op de Parade staan, met bellenblazers en tuba’s. Anderen lijken, met helmen of ijshockeymaskers op, evenzeer op geweld voorbereid als Unite the Right. Na een uurtje deelt de politie mee dat de demonstranten „niet meer in Washington D.C. zijn”. Ze zijn in politieauto’s het park en de stad uitgereden.

Tegendemonstranten op Freedom Plaza in Washington zondag.

Foto Michael Reynolds/EPA

‘Een betekenisvol fenomeen’

Een handjevol demonstranten onder de Amerikaanse vlag – is de aandacht voor hen niet overdreven? Rechts van de Republikeinse partij bevinden zich tal van groeperingen: anticommunisten, antidemocraten, antisemieten, antifeministen, antimigranten, racisten, wapenfanaten. Ze krijgen telkens verschillende etiketten opgeplakt, waarvan ‘Alt-Right’ (alternatief rechts) het meest recente is. Lange tijd werden ze gezien als zeer marginaal. Politicoloog Thomas Main, hoogleraar aan de City University in New York, stelt in zijn boek The Rise of the Alt-Right (2018): „Alt-Right is een betekenisvol fenomeen in de Amerikaanse politieke cultuur en zijn ideologie verdient aandacht en zorg.”

Omdat het precies een jaar geleden is dat de rellen in Charlottesville uitbraken, deden ProPublica en Frontline onderzoek naar een aantal alt-right-aanhangers.

Main betoogt in zijn boek dat Alt-Right en aanverwanten misschien niet zo’n grote aanhang hebben – hun organisaties zijn nietig, hun demonstraties klein, de bezoekersaantallen van hun websites blijven steken in de honderdduizenden – maar dat dit er niet toe doet. „Het is geen belangengroep, geen kieskring, geen partijorganisatie”, schrijft hij, „maar een ideologische beweging”. Hij citeert een van de websites: „Als je de ideeën weet te veranderen die mensen hebben over identiteit, over moraal, over wat politiek denkbaar is, dan worden nieuwe dingen mogelijk in de politieke arena.” Dat is wat Alt-Right probeert, aldus Main: de bakens verzetten.

Cultuurverandering

Het idee van de bakens verzetten is precies wat Andrew Breitbart bedoelde toen hij zei: „Politics is downstream from culture”: als je de cultuur verandert, zul je daarmee ook de politiek veranderen. Breitbart bracht zijn beginsel in praktijk op zijn website Breitbart News. Na zijn dood in 2012 werd de leiding overgenomen door Steve Bannon, de man die Trumps campagne een beslissende versnelling gaf en die de eerste zeven maanden van diens presidentschap de titel Chief Strategist in het Witte Huis droeg.

Bannon, volgens Devil’s Bargain van journalist Joshua Green (2017) de sleutel tot het denken van Trump-de-politicus, ging door waar Breitbart ophield. Zijn aanvallen op Hillary Clinton als geldgraaiende oligarch bracht Bannon liefst naar voren via „linkse media” als The New York Times – „dat geeft onze bom het grootste bereik”, zo citeert Green hem in het boek. Hij citeert ook een strateeg uit het kamp-Clinton, die The New York Times „de perfecte gastheer voor dit virus” noemde.

Wat Green laat zien is dat Donald Trump, de New-Yorkse kosmopoliet, die in zijn show The Apprentice nog een multicultureel palet van de Amerikaanse bevolking toonde, bevattelijk bleek voor de nationalistische ideeën die rondgingen bij rechtse media als Breitbart. „Ze bleven hem maar vragen naar migratie. Dat opende zijn ogen.”

Thomas Main komt langs een andere weg tot dezelfde conclusie, dat Trump anti-egalitaire opvattingen koestert, die zijn kijk op migratie beïnvloeden. Hij citeert een (niet gepubliceerd) interview met The New York Times uit 2009 waarin Trump uiteenzet dat het niet klopt dat „all men are created equal”, een van de „vanzelfsprekende waarheden” uit de Onafhankelijkheidsverklaring. „Sommige zijn slim geboren, sommige niet zo slim. Sommige mooi, andere niet zo mooi”, redeneerde Trump. „Ik vind het een verwarrend zinnetje.”

Main veronderstelt dat Trump („Alt-Lite”) de rechtse ideologieën gebruikt voor politiek voordeel. Dat zou verklaren waarom hij niet ondubbelzinnig afstand nam van de extreemrechtse manifestatie in Charlottesville. Trump beschouwt hen als zijn kiezers.

    • Bas Blokker