Recensie

Indrukwekkend heftig anti-oorlogsstuk van Kentridge over Afrikanen in WOI

Ruhrtriennale

In de filmische, soms dadaïstische performance ‘The Head & The Load ‘ geeft William Kentridge een schrijnend beeld van hoe Europeanen Afrikanen slachtofferden in de Eerste Wereldoorlog. Te zien op de Ruhrtriennale 2018.

Beeld uit William Kentridge’s imponerende schaduwspel ‘The Head & The Load’, tijdens de Ruhrtriennale Ursula Kaufmann/Ruhrtriennale2018

Een reusachtig oorlogsschip glijdt over de golven van de oceaan, hij wordt gedragen door Afrikaanse soldaten. Deze zwarte dragers in de Eerste Wereldoorlog transporteerden gewonde Europese soldaten weg van het strijdtoneel, bovendien sjouwden ze met kanonnentuig, munitiekisten en bagage. De Zuid-Afrikaanse filmer, regisseur en beeldend kunstenaar William Kentridge (63) brengt met The Head & The Load een indringende aanklacht tegen de dood van honderdduizenden anonieme Afrikaanse mannen en vrouwen in die oorlog. Alle last (load) dragen ze op hun hoofd, vandaar de titel. Ook het schip lijkt moeiteloos gedragen te worden door de mannen. Sterft er een, geen punt, er staat alweer een volgende gereed.

Imposante Kraftzentrale

William Kentridge is verkozen tot een van de artistieke adviseurs van het Holland Festival 2019. Zijn werk komt naar ons land, wat een groot geluk. De Ruhrtriennale 2018 brengt The Head & The Load in de imposante Kraftzentrale van Landschaftspark Duisburg-Nord. De speelvloer heeft een breedte van tientallen meters. Kentridge geniet bekendheid als een kunstenaar die met zwart krijt, collages, teksten, tekeningen en animaties werkt op witte doeken. Zo ook met deze voorstelling. Het schip is een projectie op een wit doek, met onder de kiel de soldaten die als schaduwen voortglijden.

Anti-militaristisch schaduwspel

Op het scherm aan de achterzijde van de bühne verschijnen onophoudelijk tekeningen van oorlogsmaterieel, teksten met de namen van de slachtoffer en zelfs hun doodsoorzaak, vooral gruwelijke tropische ziektes en uithongering. De voorstelling heeft het meeste weg van een filmische performance. Er gebeurt van alles tegelijk in dit anti-militaristische en anti-koloniale schaduwspel.

Het intrigerende is dat Kentridge de Eerste Wereldoorlog verbindt met het dadaïsme. Hij ziet een directe lijn tussen de explosie van geweld en de explosie van anarchistische kunsten met zijn futuristische en dadaïsten manifesten. Zo klinkt opeens de hypnotiserende woordenstroom uit de Ursonate van Kurt Schwitters gevolgd door passages uit een handboek voor het militair exerceren. Afrikaanse acteurs worden vernederd door blanke spelers die hen over de grond slepen en hen dwingen wapens te gebruiken, ook al is het tegen hun eigen landgenoten. Het continent Afrika raakte op deze manier, verdeeld als het was door de koloniale mogendheden Frankrijk, Duitsland en Engeland, betrokken bij oorlogsgeweld. De beeldenstroom die Kentridge met zijn zangers, performers en dansers oproept is even gestileerd als heftig. Na een eindeloze opsomming van de Afrikaanse gevallenen met hun naam, leeftijd en doodsoorzaak groot op het witte doek geprojecteerd, verschijnt opeens het volgende geruststellende statement in een felrood kader: „God’s opinion is unknown.”

Koor verhaspelt ‘God Save the King’

Je oog is nauwelijks op deze uitspraak gevallen, of zangeres Grace Magubane zet God Save the King in, samen met een Afrikaanse koor dat geleidelijk de woorden verhaspelt tot een klankgedicht begeleid door piano, snaarinstrumenten en blazers. Daarna valt een gewijde, huiveringwekkende stilte. Op het witte doek verschijnen brandhaarden die exploderen: opnieuw duizenden Afrikaanse doden. The Head & The Load brengt oorlogsgeschiedenis als hallucinerend theater.

    • Kester Freriks