Wanhoop en hoop zijn in First Reformed onscheidbaar

Filmessay De film First Reformed stelt grote vragen, zoals: Zal God ons vergeven? De predikant in deze film blijkt weinig te verschillen van de gigolo uit American Gigolo. Hij is alleen wanhopiger, schrijft Arnon Grunberg.

Paul Schraders meest recente en indrukwekkende film First Reformed begint als een griezelfilm, we horen vogels fluiten, we zien een eenzame kerk ergens in het noorden van New York, kale bomen, nergens een mens te bekennen. Langzaam krijgt het beeld kleur, de camera lijkt een bezoeker, we beklimmen de treden naar de gesloten witte deuren van deze kerk, die volgens een bordje in 1801 door kolonisten (settlers) uit West-Friesland is gebouwd. Deze kerk is eerder een museum, en bovendien een verlaten museum, dan een plek waar een gemeenschap samenkomt om te zingen, te bidden, te roddelen en wat men zoal verder doet in een kerk. Voor zover hoop verwijst naar de toekomst is die hier afwezig, want dit is een plek van het verleden.

Zal God ons vergeven, is de centrale vraag in First Reformed, de vraag waarmee de predikant Ernst Toller (Ethan Hawke) worstelt en vermoedelijk ook enkele andere personages in deze film. Wat weer andere vragen oproept: wat is vergiffenis? Waarom hebben we haar eigenlijk nodig? En moet zij van God komen?

Lees ook de recensie: Op meesterlijke wijze wanhopen over de toekomst van de planeet

De eerste beelden in Schraders film American Gigolo uit 1980, die een doorbraak betekende voor Richard Gere, zijn zo ongeveer het tegenovergestelde van het begin van First Reformed. In plaats van vogels horen we Blondie zingen: ‘Call me, I’ll arrive, you can call me any day or night.’ We zien de open Mercedes van Julian Kaye (Gere), het asfalt en de stranden van Californië, de glamour, en ja, een zekere hoop. Voor zover we energie en levenslust met hoop mogen verwarren. Het geloofsartikel van het kapitalisme luidt: hoop is de consequentie van het geld. En kijkend naar de auto van Kaye, zijn beige pak, zijn bruine haar wapperend in de wind, kunnen we niet anders dan concluderen dat de consequenties aangenaam lijken. De schijn is in elk geval aangenaam, en in die schijn, daarover laat American Gigolo geen twijfel bestaan, moeten wij leven.

Zelfverachting en veerkracht

Zo is Californië aan het begin van de jaren tachtig eerder een plek van geloof, hoop en liefde dan het stadje Snowbridge in New York in 2017. Gere speelt de gigolo Kaye, die op te veel tenen ging staan en voor wie hooghartigheid een neveneffect van schoonheid lijkt te zijn, met net zoveel brille als Ethan Hawke de predikant in First Reformed, voor wie het leven bestaat uit een cocktail van zelfverachting, veerkracht en een restant van professionele trots.

Hoe verschillend beide films op het eerste gezicht ook mogen zijn, bij het kijken naar First Reformed moest ik steeds weer aan American Gigolo denken en toen ik First Reformed voor een tweede keer zag werden deze associaties alleen maar sterker. Allicht zijn er meer overeenkomsten tussen een predikant en een gigolo dan menigeen denkt. Zij helpen allebei de behoeftigen en ook de predikant, zo blijkt uit First Reformed, krijgt weleens contant geld in handen gedrukt als blijk van waardering voor zijn diensten. De gigolo biedt veelal hulp met zijn lichaam, de predikant zal eerder zijn ziel inzetten om de ergste noden van zijn gemeenschap te verlichten, maar in First Reformed zien we dat het verschil tussen ziel en lichaam, voor predikant Toller althans, niet zo groot is.

Boven: Richard Gere en Lauren Hutton in American Gigolo; Onder: Ethan Hawke en Amanda Seyfried in First Reformed
Foto Imageselect

De voosheid van het Westen

Bovenal is Schrader zijn obsessies trouw gebleven, misschien de belangrijkste trouw voor een kunstenaar. In beide films speelt de voosheid van Amerika, die we gerust de voosheid van het Westen kunnen noemen, we moeten het onszelf niet te gemakkelijk maken, een belangrijke bijrol. Zowel Toller als Kaye is een buitenstaander, zonder familie, zonder vrienden, gebrandmerkt door zijn beroepskeuze. In beide films overwint en redt de liefde, maar we kunnen ons zeker in het geval van First Reformed afvragen of dat een liefde is waarvoor plek is op deze wereld. In beide films bestaat er geen twijfel over dat het systeem verrot is, maar in American Gigolo is er nog de troost van de glamour, een troost, hoe oppervlakkig ook, die niet moet worden onderschat. Er is de evidente, erotiserende kracht van de jonge Gere, maar het sex-appeal van de oudere, aan het verval onderhevige Hawke mag er ook zijn. Beide personages wijzen liefde enkele keren op een nodeloos wrede manier af, waarbij de wreedheid slechts de keerzijde is van het eigen lijden.

In American Gigolo was de centrale vraag of er iets níet corrumpeerbaar is in de mens, gesymboliseerd door deze uitspraak van Kayes pooier én verrader Leon (Bill Duke): „Wat jij ook betaalt, de tegenpartij zal altijd meer bieden.” Het antwoord in American Gigolo luidde: Ja, de corruptie is niet volledig, zelfs in het voze systeem kun je soms fatsoenlijk zijn, maar het niet corrumpeerbare deel van ons lichaam is klein en kwetsbaar.

In First Reformed gaat het zoals gezegd over vergiffenis, over schuld, uiteindelijk over de vraag of we onszelf kunnen vergeven. Het antwoord luidt: Ja, maar de voorwaarden voor kwijtschelding van onze schuld maken de vergiffenis ongeschikt voor menselijke bewoning.

God is op afroep beschikbaar. Wel tegen betaling

Wat me brengt op de vraag wat Schrader ertoe bewogen heeft zijn predikant Ernst Toller te noemen. Toller was een politiek activist en schrijver én Duitse Jood, geboren in 1893 in Samotschin, tegenwoordig Polen. Hij nam vrijwillig dienst in het Duitse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog, vocht bij Verdun, kreeg een hoge onderscheiding, begon gedichten tegen de oorlog te schrijven en speelde in 1919 een belangrijke rol in de Münchense Radenrepubliek, een kortstondig en bloedig geëindigd experiment waarbij was geprobeerd na de instorting van het Duitse Rijk in 1918 in München en omstreken een communistisch-anarchistische staatsvorm te installeren. Voor zijn betrokkenheid bij de Radenrepubliek bracht Toller vijf jaar door in de gevangenis. De rechterlijke macht in de Weimar Republiek was aanzienlijk milder ten aanzien van rechts-extremistisch en nationalistisch geweld. Zoals meer Duitstalige exil-schrijvers (Tucholsky, Zweig, maar het alcoholisme van Joseph Roth kan eveneens als vertraagde zelfmoord worden begrepen) besloot ook Toller zich van het leven te beroven. Dat deed hij op 22 mei 1939 in het Mayflower Hotel in New York.

De predikant Ernst Toller in First Reformed was legerpredikant in het Amerikaanse leger en zoals het traditie was in zijn familie besloot hij zijn zoon aan te moedigen in dienst te gaan. Kort na de Amerikaanse invasie van 2003 sneuvelt Tollers zoon in Irak, wat het einde van het huwelijk van Toller betekent en er ook toe leidt dat hij geen legerpredikant meer wenst te zijn. Via de hulp van een grote, evangelische kerk, Abundant Life, komt Toller in Snowbridge terecht bij First Reformed, een kerk zonder werkelijke gemeenschap, in exil zou je kunnen zeggen, Snowbridge is het exil van deze Toller.

Suggereert Schrader door zijn hoofdpersoon deze naam te geven dat het huidige politieke klimaat met dat van Weimar te vergelijken is? Dan vooral toch, zo stelt deze film, omdat een ecologische ramp nadert.

Mary (Amanda Seyfried), een van de weinige kerkgangers van First Reformed, benadert Toller of hij haar vriend Michael (Philip Ettinger) wil bijstaan. Michael is een milieuactivist en hij betwijfelt of hij wel een kind op deze wereld kan zetten, nu de vernietiging van dierlijk en menselijk leven zo voorspoedig verloopt. Mary is zwanger van hem. Toller antwoordt dat het moeilijker is een kind te verliezen dan er een op de wereld te zetten.

Wat de zaak ingewikkeld maakt, en daar komt de politieke voosheid naar voren die ook in American Gigolo het decor kleurt, is dat First Reformed zijn 250-jarig bestaan zal gaan vieren en een van de sponsors van deze viering is het bedrijf Balq, dat volgens documenten van Michael ook een van de grote vervuilers in deze omgeving is.

Foto Imageselect

Onacceptabel

Misschien heeft Schrader zijn hoofdpersoon Ernst Toller genoemd om aan te geven dat voor sommige mensen de voorwaarden waaronder zij moeten leven en functioneren onacceptabel kunnen zijn, zonder overigens daarmee zelfmoord of andere vormen van destructie te verheerlijken. Wel zegt predikant Toller in een gesprek met Michael dat wanhoop en hoop niet van elkaar te scheiden zijn.

Hawke speelt de met God, de wereld, de liefde en zijn gezondheid worstelende Toller als een man die een en al zelfbeheersing is maar die als het moment daar is bereid is grenzen te overschrijden. Zoals het beroep van Julian Kaye van zichzelf al grensoverschrijdend is en toch eerbaar, merkwaardig genoeg – in een voze wereld is de verkoop van het eigen lichaam nog het minst voos – zo moet predikant Toller om menselijk te blijven ook grenzen overschrijden.

First Reformed is wanhopiger en pessimistischer dan American Gigolo. Logisch misschien, Schrader is nu bijna veertig jaar ouder, upstate New York is geen Californië en God is geen seksindustrie.

God blijft een merkwaardige component in deze film. Het woord ‘geloofscrisis’, dat in recensies opdook, lijkt me niet helemaal van toepassing op predikant Toller, hooguit kun je zeggen dat hij het ware gezicht van God heeft gezien: zelfkastijding. De predikant in zijn dienstwoning, van alle kanten bloedend, levend op een dieet van drank en maagmedicijn met wat sashimi tussendoor – ook doet hij een poging wc-ontstopper te nuttigen – daarin schuilt de al aangekondigde horror van deze film.

Call me any day or night

Overigens gaat achter Julian Kayes ietwat gladde charme ook een behoorlijk dosis zelfverachting schuil, de zelfkastijding is nooit ver weg, maar die wordt in American Gigolo nog geen God genoemd.

Over het verzet tegen de vervuiling, tegen de politieke voosheid is Schrader betrekkelijk pessimistisch, al het verzet lijkt toch te bestaan uit een terugtrekkende beweging, resignatie.

De kerk blijkt een bordeel, nauwelijks minder gecorrumpeerd dan de seksindustrie en ondanks de christelijke leer geobsedeerd met geld. In deze volstrekt onwaarachtige omgeving, ook daarover laat Schrader geen twijfel bestaan, is het mogelijk waarachtig te leven, al is het kortstondig.

Wie na First Reformed American Gigolo gaat bekijken zal merken hoezeer deze film door First Reformed gekleurd wordt. Wie Blondie vervolgens hoort zingen ‘call me any, anytime, I’ll arrive, you can call me any day or night’ zal even denken dat het Ernst Tollers God is die daar zingt.

Mens en God zijn op afroep beschikbaar, en toch nooit helemaal. Wel tegen betaling, wat voor betaling dan ook. Als er maar voldoende menselijke wanhoop bij elkaar komt, is er altijd even hoop.

    • Arnon Grunberg