Opinie

uitingsvrijheid

Digitale laster zet techbedrijven en burgers voor het blok

Zijn mediabedrijven als Facebook, Apple, Twitter en YouTube behalve een zegen voor de uitingsvrijheid er ook de grootste bedreiging van? Zeker nu ze de macht hebben om te kiezen wie er wel en niet gebruik mogen maken van hun platforms? De vraag is actueel omdat Facebook, Apple en Youtube onlangs samen de kanalen van de Amerikaanse politieke ‘Infowars’ agitator Alex Jones sloten, wegens diens schending van de ‘gebruiksvoorwaarden’.

Lees meer over Alex Jones: De man die het opneemt tegen Amerika’s bekendste complotdenker

De vraag is actueel omdat deze Amerikaanse mediaplatforms ook hier vrijwel een monopolie hebben. Alle Nederlandse media zijn er voor hun digitale bezoek van afhankelijk. Wie zich niet aan hun standaarden conformeert wordt verwijderd en is daarna de facto niet meer vindbaar of zichtbaar. Het tv-programma Nieuwsuur liet onlangs zien welke problemen het COC en Women on Waves al hebben. Informatie over seksualiteit en abortus wordt onzichtbaar gemaakt, verwijderd of achter het familiefilter geplaatst.

Strikt genomen is hier geen sprake van censuur: uitingsvrijheid in een democratie betekent dat niemand voorafgaande toestemming van de overheid nodig heeft om zijn mening te geven. Uitgevers, zendgemachtigden, digitale kanalen en websites hebben allemaal het recht om zelf te bepalen wie er op mag en wie niet. Dat was tot nu toe geen issue omdat het er in de digitale boom vooral om ging die drempels zo laag mogelijk te houden. Nu internet echter is geconsolideerd en monopolievorming, concentratie en schaalvergroting plaatsvonden is de pioniersfase voorbij.

De grote techbedrijven worden nu geconfronteerd met megaboetes wegens flagrante marktverstoring, onderzoeken wegens aperte beïnvloeding van verkiezingen. Zij constateren ook zelf grote verstoringen in samenlevingen door georganiseerde laster en leugens dankzij hun digitale middelen. Deze rijke en machtige bedrijven hebben dan wel de slag gewonnen maar vragen zich nu af hoe ze hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Welke maatstaven moeten gelden?

Daarbij hebben ze een schaalgrootte waar veel natiestaten niet meer aan kunnen tippen. De garantie op uitingsvrijheid tussen staat en burger is dan ook in rangorde gedaald, althans als het om praktische uitvoerbaarheid gaat. Hoe Facebook en Apple hun gebruiksvoorwaarden toepassen is voor de gemiddelde Europese burger net zo belangrijk geworden als wat het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg zegt. Dat legt dus ook op die bedrijven een enorme verantwoordelijkheid. Het ligt voor de hand dat deze bedrijven aansluiting zoeken bij juridisch uitgekristalliseerde begrippen als laster, smaad, belediging, opruiing, aanzetten tot haat. Ook het EHRM heeft al heel wat op dit terrein bijgedragen. In die zin past deze ontwikkeling in de ‘civilisatie’ van internet, dat grenzen verlegde, maar niet de fundamentele norm voor de Westerse beschaving uit het Romeinse recht kapot krijgt. Neminem laedere: niemand schade doen. Suum cuique tribuere: ieder het zijne gunnen.

Een aantal internetillusies sneuvelden al eerder. Dat totale toegang tot informatie voor iedereen vanzelf leidt tot begrip, harmonie, democratie en vrijheid. De werkelijkheid is dat de mens op internet net zo min deugt als de mens van vóór internet. Alex Jones is er een goed voorbeeld van: de man verspreidt de meest afschuwelijke verzinsels en leugens met de bedoeling anderen zoveel mogelijk te beschadigen, liefst rechtstreeks door zijn opgehitste lezers en kijkers. Daar is dringend rechterlijke controle en toetsing geboden.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.