Foto Marco Keller, Getty Images

‘Na-apers zijn veel te dominant op sociale media’

Michelle Baddeley Hoogleraar gedragseconomie

De systemen in ons brein die kuddegedrag aansturen zijn totaal ongeschikt voor de snelheid van flitshandel, Bitcoin en Twitter, zegt econoom Baddeley.

‘Mensen zijn kuddedieren. En soms kan dat nuttig zijn”, zegt Michelle Baddeley. „Gezamenlijke ervaringen kunnen de band tussen mensen versterken.” Neem het massale rouwgedrag rondom de dood van prinses Diana in 1997, of recenter nog bij de Britse koninklijke bruiloft. Vreemde verschijnselen van massapsychologie maar vrij onschuldig en vooral samenbindend. „Maar we zijn inmiddels een tijdperk ingekomen waarin we constant in kleine Diana-achtige kudde-hypes zitten”, zegt econoom Baddeley aan de telefoon vanuit Australië. Van politieke hypes tot Bitcoin-gekte en van huizenmarktzeepbellen tot Twitter-fitties.

„Dat heeft vooral te maken met het feit dat de systemen in ons brein die kuddegedrag aansturen, niet toegerust zijn op het informatie- en emotiebombardement op sociale media.” Baddeley is hoogleraar aan de University of South Australia en University College London, ze doceerde eerder aan Cambridge University. Haar recent verschenen boek Copycats & Contrarians, beschrijft de psychologische, economische en biologische oorzaken van het verschil tussen na-apers en rebellen. Volgens haar kweekt het socialemedia-tijdperk veel te veel na-apers en veel te weinig echte rebellen, echte dwarse denkers, en is dat gevaarlijk.

Na-apen zit diep ingebakken in ons brein. Het is een mentale shortcut naar gedrag waar we voordeel uit halen, bijvoorbeeld om te kunnen raden waar we niet dood aan gaan. We kunnen wel elke bes of paddestoel in het bos proberen zelf op te eten, maar het is toch een stuk slimmer om anderen na te apen die niet eerder vergiftigd zijn. Na-apen helpt mensen als individu en als soort overleven, en is niet voor niets onderdeel van de meest primitieve delen van het mensenbrein. Maar, dat deel is ook bijzonder gevoelig voor impulsen.

„Op Twitter komt er in een seconde net zoveel op je af aan triggers voor kuddegedrag als dat je normaal in enkele dagen te verwerken kreeg. Ik was laatst in een congreszaal in het Sydney Opera House waar het licht uitging, waarna bijna letterlijk élke stoel oplichtte door een smartphoneschermpje, een zee van schermpjes. We omringen onszelf inmiddels de hele dag met impulsen voor kudde-gedrag.”

„Deze technologieën hebben interactie met primitieve beslissingssystemen in ons brein die daar niet goed op toegerust zijn,” zegt ze. „De snelheid van interacties die dit kuddegedrag aansturen, matcht niet met de snelheid waarmee ons brein dat aankan. Gedrag en emoties zijn besmettelijk en die besmetting gaat nu vele malen sneller.”

Telkens een nieuwe tulpenmanie

Baddeley koppelt dit gedrag ook aan financiële instabiliteit. „Ook op financiële markten zie je meer van dit soort besmettingsgedrag. Het gaat allemaal sneller. Cryptovaluta’s, flitshandel op de beurzen. Daarom denken mensen dat ze veel sneller moeten reageren op alles. Iedereen wordt helemaal wild van de huizenmarkt. Ze lezen op Facebook en Twitter hoeveel overwaarde anderen hebben, en willen ook instappen. Het is niet alleen een recent verschijnsel natuurlijk. De Nederlandse tulpenmanie in de 17de eeuw is het oer-voorbeeld. Maar nu lijkt er er telkens weer een andere, nieuwe tulpenmanie te ontstaan.”

Lees ook: Hoe Facebook van de hemel in de hel belandde

Omdat na-aapgedrag zo besmettelijk is, komt origineel en tegendraads nadenken zwaar in het gedrang, waarschuwt Baddeley. „We hebben onze evolutionair bepaalde instincten laten kapen door technologie. Daardoor ontstaan sneller dan ooit groupthink, echokamers, intolerantie en conflict. Als we een dystopische toekomst willen voorkomen, moeten we zorgen dat rebellen meer ruimte krijgen en na-apers minder. Na-apers zijn nu veel te dominant op sociale media, en ook in belangrijke instituties.”

Meer rebellen dus, maar is dat niet al deels aan het gebeuren? Je kunt veel van Donald Trump vinden, maar dwars is hij wel. Toch? „Trump is niet echt een rebel. Politici zoals hij gebruiken juist de na-aapneigingen van kiezers en spelen in op wat mensen allang denken.”

Échte rebellen worden ontvolgd

„En dat terwijl een echte rebel zich niks aantrekt van de massa. Rebellen zoeken niet dezelfde mate van bevestiging als de populisten en zogenaamd tegendraadse mensen die nu zoveel aandacht krijgen. Neem genieën als Galileo en Socrates. Zij hamerden telkens op iets waar verder niemand het mee eens was. Zij zouden het heel slecht doen op Twitter, maar het is maar goed dat zij op een gegeven moment de ruimte kregen voor hun ideeën.”

Mensen zouden dat soort echte rebellen eerder ontvolgen dan volgen op Twitter, denkt Baddeley, omdat ze de hele tijd dingen zeggen die buiten de sociale bubbels van mensen vallen. „De echte genieën en tegendraadse denkers zouden minder views krijgen dan de mensen die anderen naar de mond praten en kuddegedrag proberen te veroorzaken”, denkt ze.

„We hebben meer mensen nodig die zich niks aantrekken van wat anderen van ze vinden. Dat was altijd al zeldzaam gedrag. Het is evolutionair een stuk slimmer om binnen de kudde te vallen dan erbuiten. Daadwerkelijk tegendraads gedrag is daardoor al zeer uitzonderlijk, maar door de versnelling die we doormaken door technologie en sociale media wordt het nog veel zeldzamer.”

„Teveel na-apers genereren te weinig nieuwe ideeën. En dat terwijl we juist nu wel wat nieuwe ideeën kunnen gebruiken.”

    • Wouter van Noort