Opinie

    • Rosanne Hertzberger

De echte roof in de wetenschap

Mooie scoop op de voorpagina van de Volkskrant deze week: na het doorlichten van honderdduizenden publicaties in de wetenschappelijke tijdschriften van schimmige uitgevers werd een paar honderd keer een Nederlandse naam aangetroffen. Ook gerenommeerde Nederlandse wetenschappers blijken in zogenaamde ‘predatory journals’ te publiceren, oftewel rooftijdschriften.

Maar ja, hoe definieer je een rooftijdschrift? Is dat een tijdschrift vol nepnieuws? Nee, daar ging de scoop niet over. Inhoudelijk had de Volkskrant-redacteur niet veel af te dingen op de kwaliteit. Welke criteria er dan werden gehanteerd om een uitgeverij als fout te bestempelen bleef een beetje vaag. „Vaak betreft het werk dat serieuze tijdschriften hebben afgewezen”. Vreemd. Want dat laatste kun je ook die ‘serieuze’ tijdschriften wel verwijten. Onderzoekers leuren onafgebroken met hun onderzoeksresultaten. Je mikt hoog (veel impact), Nature of Science. Als het daar afgewezen wordt mik je iets lager, dan nog iets lager, net zo lang tot het gepubliceerd wordt. Wetenschappers zijn een flinke hoeveelheid tijd kwijt met het herschrijven, opnieuw opmaken en indienen van studies om maar zo’n ‘serieus’ mogelijk tijdschrift te bereiken. Dat tergend langzame en omslachtige proces van wetenschappelijke communicatie is pas echt een probleem. Juist de afwijzing van keurig uitgevoerde wetenschap met wellicht niet zo’n denderende impact, dat is pas écht louche.

Ander kenmerk van die zogenaamde rooftijdschriften? „De auteurs betalen honderden dollars voor publicatie”. Maar ook dat bleek niet bepaald een onderscheidende karaktertrek van een rooftijdschrift. Wie de ‘article processing charges’ opzoekt van de ‘serieuze’ wetenschappelijke tijdschriften realiseert zich dat die rooftijdschriften eigenlijk een schijntje vragen. De nieuwe standaard van Open Access publiceren, die nu door bijna elke subsidieverstrekker wordt gehandhaafd, betekent dat de lezer niet meer betaalt en de schrijver dat verlies aan inkomsten moet ophoesten. Open Access publiceren in een ‘serieus’ tijdschrift kost duizenden dollars per publicatie.

Waarom moet alles altijd in een wetenschappelijk tijdschrift staan om geloofwaardig te zijn?

Dan de gebrekkige peer review van de rooftijdschriften. Peer review is de beoordeling van impact en kwaliteit door anonieme vakgenoten. Het is een dusdanig belangrijk onderdeel van wetenschappelijke kwaliteitscontrole dat er eigenlijk nauwelijks meer gecommuniceerd wordt zonder review. En het reviewproces van de onderzochte uitgeverijen bleek nogal wat te wensen over te laten, een serieus probleem. Maar maakt dat ze nou méér of minder ‘roof’? De vakgenoten die de boel bij de ‘serieuze’ tijdschriften beoordelen van bijvoorbeeld Elsevier, doen dat volledig gratis. Of nee, ze betalen netto met tijd en energie. Daarmee geven ze essentiële geloofwaardigheid aan de content waar Elsevier zoveel winst mee maakt. Lees in Follow The Money over winstmarges van 37 procent, vergelijkbaar met Apple. De bestuurders van uitgeverijen horen bij de best betaalde in de wereld.

Over louche roofuitgeverijen gesproken: toen er Wob-verzoeken werden ingediend om te openbaren hoeveel Nederlandse Universiteitsbibliotheken eigenlijk kwijt zijn aan abonnementen, dreigde Elsevier met een rechtszaak om publicatie te boycotten. Open Access is misschien leuk, maar er zijn grenzen. Uiteindelijk werd er toch gepubliceerd. Elsevier casht in 2018 12.241.357,15 euro met alleen maar toegang tot hun tijdschriften.

Lees ook: Het kabinet doet te luchtig over ‘open science’

Die neptijdschriften uit het Volkskrant-artikel worden uitgegeven door schurken, daar twijfel ik niet aan. Maar dat is het nieuws niet. De interessante vraag hier is waarom wetenschappers voor zo’n uitgeverij kiezen. Waarom moet alles altijd in een wetenschappelijk tijdschrift staan om geloofwaardig te zijn? Om mee te tellen? Terwijl je het ook gewoon gratis online kan zetten op één van de duizend online platforms die er tegenwoordig voor zijn.

Het benadrukt wat mij betreft hoe ernstig het gesteld is met de kuddedriften in de wetenschap. Juist de plek waar we origineel en innovatief moeten zijn, lijken we ons collectief te laten gijzelen door uitgeverijen. Die doen weinig meer dan onze wetenschapsresultaten opstrijken, het vervolgens door onszelf te laten beoordelen en het daarna voor een belachelijk bedrag aan ons terug te verkopen in pdf-vorm. Dat is de echte roof in de wetenschap die op de voorpagina thuishoort.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.
    • Rosanne Hertzberger