Opinie

    • Ian Buruma

Steve Bannon wil de George Soros op rechts worden

Bannon probeert in Europa een rechtse beweging op gang te krijgen, schrijft , maar het enige dat Europese rechts-populisten verbindt is een afkeer van de elite.
Steve Bannon, voormalig campagneleider en adviseur van president Donald Trump. Jonathan Ernst / Reuters

Stephen K. Bannon, het brein achter de presidentiële campagne van Donald Trump, verloor eerst zijn baan in het Witte Huis, en daarna bij Breitbart News. Zijn nieuwste plan is om Europa flink op te schudden. Het doel van zijn in Brussel gevestigde ‘Movement’ is om ultra-rechtse populisten in Europa te verenigen, teneinde de EU onderuit te halen.

Bannon ziet dit streven als deel van een ‘oorlog’ tegen de ‘Davos Partij’. Met andere woorden, van blanke, christelijke, vaderlandslievende, „echte mensen” (in de woorden van zijn vriend Nigel Farage) tegen de kosmopolitische elites. Hij wordt, in de media althans, serieus genomen.

Het is een hele opgave voor een wat sjofele Amerikaanse blaaskaak met dwaze ideeën over catastrofes die op voorspelbare momenten de wereld overspoelen om de geschiedenis van Europa te veranderen. Ontmoetingen met rechtse coryfeeën als de Hongaarse premier Viktor Orbán, de Italiaanse vice-premier Matteo Salvini, en Boris Johnson, de clowneske voormalige Britse minister van Buitenlandse Zaken, hebben al plaatsgevonden. Maar Bannon is een nieuwkomer in de Europese politiek. Zijn publiek in Praag luisterde verbijsterd naar zijn tirade over „onbillijke concurrentie” van landen die goedkope arbeid zouden uitbuiten. Meer dan tachtig procent van het Tsjechische nationale inkomen komt uit de exportindustrie, en wel juist om die reden.

Een bont gezelschap

De voornaamste hindernis voor Bannons streven zit hem echter in het feit dat rechts-populisten in Europa een nogal bont gezelschap vormen. Bannon komt uit een reactionaire rooms-katholieke hoek, en hij ziet zichzelf graag als een strijder tegen het absolute kwaad. Orbán is een opportunistische autocraat die alle schuld voor het onbehagen in het post-communistische Hongarije afschuift op migranten en op de liberale EU (hoewel de Hongaarse economie niet zonder subsidies uit Brussel zou kunnen bestaan).

Het voornaamste doel van populistische woede blijft die sinistere globale elite

Noord-Europese demagogen als Geert Wilders zien de islam als de grootste bedreiging voor de westerse beschaving, maar verdedigen ook gelijke rechten voor homo’s en vrouwen, voornamelijk omdat moslims daar per definitie tegen zouden zijn. Boris Johnson staat in de bres voor, wel, voor Boris Johnson. Maar zijn Brexit-handlangers zijn niet zozeer bezield door de islamitische bedreiging, alswel door fantasieën van een herrijzend Brits rijk. En het Franse Rassemblement National (voorheen Front National) is een soort familiebedrijf dat zich nog steeds probeert te distantiëren van de antisemitische sporen van het Vichy-verleden. Hun aanhangers lopen over het algemeen niet warm voor homorechten.

Steve Bannon poseert voor het Piazza Navona in de Italiaanse hoofdstad Rome. Tony Gentile / Reuters

‘Wortelloze kosmopolieten’

Net als bij de fascisten in de vorige eeuw is het lastig om duidelijke ideologische samenhang te vinden in al die verschillende rechtse stromingen, laat staan in de beweging van Bannon. Wat hen bindt is meer een gevoelskwestie: een vijandigheid die soms is gericht tegen moslims, soms tegen alle immigranten en asielzoekers, vaak tegen de EU, en altijd tegen de ‘elites’, die mensen die Theresa May ooit omschreef als „citizens of nowhere”. En die elites gelden of als links, of als neoliberaal; het verschil is natuurlijk aanzienlijk.

Lees ook dit interview: Ziet Bannon terecht een rechtse mondiale beweging opkomen? Wishful thinking, meent Cas Mudde

Er kleeft aan deze animositeit iets samenzweerderigs; het idee dat de gewone man is overgeleverd aan een machtig netwerk van schimmige figuren die achter de schermen de wereld beheersen. In de tijd dat Stalin vijanden van het volk beschreef als „wortelloze kosmopolieten” (codetaal voor Joden) gold New York als het denkbeeldige hoofdkwartier van de mondiale samenzwering, met bijkantoren in Londen en Parijs. De huidige standplaats is Brussel.

Immigranten, en dan vooral islamitische immigranten, zijn dikwijls mikpunten van populistische propaganda. Bannon schreef het eerste presidentiële decreet van Trump om mensen uit bepaalde moslimlanden buiten de grenzen te houden. Orbán ziet zijn anti-immigratiepolitiek als een strijd voor de christelijke beschaving. Salvini wil alle vluchtelingen uit Italië deporteren. Johnson en andere leiders van de Brexitcampagne joegen Engelsen de stuipen op het lijf door te waarschuwen tegen een „vloedgolf” van Turkse immigranten, en dat terwijl de kans van Turkse toetreding tot de EU vooralsnog miniem is.

De dolkstoot van George Soros

Maar het voornaamste doel van populistische woede blijft die sinistere mondiale elite. Het bekendste symbool van die elite, vaak gebruikt als een schrikbeeld in verkiezingsposters van Orbán, is de internationale financier en voorvechter van mensenrechten George Soros. Zijn bevordering van mensenrechten en verdraagzaamheid, en de hulp aan vluchtelingen, zou een manier zijn om zijn eigenbelang te dienen. Soros, en andere leden van de elite, zouden proberen christelijke landen te overspoelen met ongure buitenlanders. Zij zijn de dolkstoot in de rug van de westerse beschaving. Bannon zelf koestert een zekere bewondering voor Soros, hoewel hij hem ziet als een soort Satan. Hij wil de George Soros van de rechtse beweging zijn.

Lees ook een eerder opiniestuk van Buruma, over de strijd tegen George Soros: Waarom Le Pen, Orbán en Trump de pest aan Soros hebben

Het lijkt misschien tegenstrijdig dat radicale nationalisten als Bannon („America First”) streven naar een internationale beweging, alsof zij hun vermeende kosmopolitische vijanden proberen na te apen. Maar het is niet werkelijk tegenstrijdig, want het doel is niet zozeer om elites af te schaffen, als wel om zelf naar de macht te grijpen.

Opvallend is hoe vaak populisten vervallen in zelfbeklag, alsof Orbán, Salvini en anderen door de ‘Davos Partij’ zouden worden onderdrukt. Zij voelen zich buitengesloten, niet voldoende erkend, verongelijkt. Het is nu hun beurt om te heersen, en om wraak te nemen voor alle krenkingen die zij hebben ondergaan. Daarom is Trump, de ordinaire zakenman in onroerend goed met een kolossaal minderwaardigheidscomplex, hun held.

Trump voelt zich duidelijk meer op zijn gemak met dictators dan met democratische gekozen collega’s. Hij onderhandelt het liefst als een krachtpatser met andere krachtpatsers. Maar dat maakt hem nog geen internationalist, net zo min als er zomaar een coherente internationale beweging ontstaat uit protserige congressen van Europese populisten. Dat zijn eerder gelegenheden voor onderlinge vleierij en tv-shows voor het thuisfront.

Lees ook dit essay van Ben van der Velden: Over Stef Blok en de „hutspot van racisme, nationalisme en xenofobie”

Wie weet of het rechtse populisten zal lukken om méér te doen, of zij de EU daadwerkelijk een pootje kunnen lichten en de Europese politiek een nieuwe wending kunnen geven. Gezien hun verschillende belangen zouden zij best kunnen vervallen in onderlinge ruzie. Bannon is tegen China, Orbán wil geld verdienen aan China. Landen in Centraal- en Oost-Europa zijn afhankelijk van de EU. Groot-Brittannië verdwaalt in ‘splendid isolation’. Een internationale beweging van nationalisten moet die verschillen zien te overbruggen. Het is haast niet voor te stellen dat Bannon de aangewezen figuur is om dat voor elkaar te krijgen.

    • Ian Buruma