Het fraaie debuut van het woord hittegolf

Ewoud Sanders

‘Ik heb vandaag een wolk gezien. Staande op een heuvel, dicht in de buurt van mijn huis, heb ik het ding bespied, heel in de verte, aan den gezichtseinder.”

Dit schreef de Londense correspondent van de Nieuwe Rotterdamsche Courant op 29 september 1895 aan zijn krant. „Het leek wel een miserabel wolkje”, vervolgde hij, „maar het was er toch een, en in deze ongewone tijden van ondragelijke zomerhitte en wolkenloosheid moet men tevreden zijn met het kleinste blijk van bestaan van iets dat verdwenen schijnt. Daarom ben ik naar huis gegaan (...) om u het heugelijke feit te melden.”

Dat ene wolkje bracht bij allerlei wandelaars opschudding teweeg, berichtte de correspondent. Maar: „Ik vrees, dat wij het einde der wolkenlooze periode nog niet bereikt hebben en dat wij nog gebukt gaan onder de heerschappij der hittegolf, welke over het land vaart, een buitengewonen thermometerstand omtrent dezen tijd van het jaar veroorzaakt, alles verschroeit en helaas een noodlottigen invloed begint te oefenen op den staat der openbare gezondheid.”

Bij mijn weten is dit de vroegste vindplaats van het woord hittegolf in het Nederlands. Zonder twijfel gaat het hier om een vertaling van heat-wave, een woord dat toen zo’n vijfentwintig jaar in het Engels werd gebruikt. De Handelsblad-correspondent, wiens naam helaas niet wordt vermeld, gebruikte de leenvertaling hittegolf eind september 1895 in diverse nieuwsberichten. Het was toen in Londen tussen de 26 en 31 graden Celsius in de schaduw. In een ander bericht over deze „record slaande” (record breaking) hitte schreef hij: „De meteorologen breken zich het hoofd om een verklaring voor dit buitengewone verschijnsel te vinden en mompelen zoo iets als ‘hittegolf’.”

Taalkundig interessant is dat het woord hittegolf hier tussen aanhalingstekens staat. Dat was – en is – in kranten een gangbare manier om een nieuw of onbekend woord te introduceren.

Die aanhalingstekens verdwenen snel. Zo meldde Het Nieuws van den Dag op 23 juli 1901, in een vertaling van een Reuter-telegram: „Een nieuwe en zeer hevige hitte-golf trekt over de graanstreken van Amerika.”

De eerste hittegolf in Nederland duurde van 7 tot 14 augustus 1911. Vijf dagen achtereen werd het toen warmer dan dertig graden. In die hete zomerweek gebruikten relatief weinig kranten het woord hittegolf, maar het kwam wel degelijk voor. Zo schreef de Leeuwarder Courant op 10 augustus 1911, met 34,7 graden de warmste dag die toen in De Bilt werd gemeten: „Wij zitten nu vermoedelijk in de tweede hittegolf, die is voorspeld. Gelukkig wordt er nu weer afkoeling aangekondigd.”

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders